ABŞ-də keçirilən aralıq seçkilərində Demokrat Partiyası qalib gələrək Konqresin hər iki palatasında – Senatda və Nümayəndələr Palatasında çoxluğu əldə edib. Bununla da Prezident Donald Trampın Respublikaçılar Partiyası Konqresə nəzarəti tamamilə itirib. Noyabrın 3-də baş tutan seçkilərin nəticələrinə görə, Senatda və Nümayəndələr Palatasında Demokratların qalib gəlməsi artıq dəqiqdir. Hələ səslərin sayılması başa çatmasa da, noyabrın 7-nə olan nəticələrə görə, Demokratlar hər iki palatada yerlərin yarıdan çoxunu qazanıblar. Bu isə Demokratların seçkilərdə qələbə qazandığını göstərir.
Növbəti iki il ərzində ABŞ-nin xarici siyasətində müharibə gündəmi dəyişəcək?
Yuxarıda da qeyd edildiyi kimi, ABŞ prezidentlərinin hərbi əməliyyatlar aparması üçün Konqresin dəstəyi mütləq tələb olunmur. ABŞ prezidenti dövlətin baş komandanı olaraq Konqresin razılığı olmadan da hərbi əməliyyatlar keçirə bilir. Bu cür hərbi əməliyyatların həyata keçirilməsi üçün dövlətin rəsmən müharibə elan etməsi vacib deyil. Məsələn, 2001-ci il Əfqanıstan və 2003-cü il İraq müharibələri Konqresin razılığı ilə baş tutmuşdusa, 2026-cı ildə ABŞ-nin İrana qarşı hücumu zamanı prezident Konqresin dəstəyi olmadan hərbi əməliyyatlara başlamışdı.
Konqresin İranla müharibəni dayandırmaq üçün müəyyən hüquqi və siyasi mexanizmləri var. Ancaq bu mexanizmlərin uğurlu olacağına zəmanət yoxdur. Onların effektivliyi ölkədəki siyasi vəziyyət, seçici dəstəyi və digər amillərdən asılıdır. Bu mexanizmlərdən biri qanun qəbul etməklə müharibənin dayandırılmasını tələb etməkdir. Yəni hər iki palata qanun qəbul edir və İranla müharibənin dayandırılmasını tələb edir. Ancaq burada Konqres müəyyən məhdudiyyətlə üzləşir. Belə ki, prezidentin Konqresin qəbul etdiyi qanunlara veto qoymaq hüququ var. Prezidentin vetosunu aradan qaldırmaq üçün hər iki palatada səslərin üçdə ikisi tələb olunur. Demokratlar isə hazırda belə səs çoxluğuna malik deyillər. Bunun üçün respublikaçı konqresmenlərin dəstəyini də almalıdırlar.
Konqresin digər mühüm aləti isə onun büdcəyə nəzarət etməsidir. Belə ki, 2027-ci ildən etibarən Konqresə nəzarət edən Demokratlar dövlət büdcəsinə də nəzarət edə biləcəklər. Bu nəzarət mexanizmi vasitəsilə Konqres Ağ Evin İranda apardığı əməliyyatlara müdaxilə edə bilər. Ancaq prezidentin də Konqresin qəbul etdiyi büdcə məhdudiyyətlərinə veto qoymaq hüququ var. Bu siyasi qarşıdurma ABŞ ordusunun maliyyələşdirilməsində problemlər yarada bilər. Nəticədə seçicilərin Demokratlara dəstəyi azala bilər. Eyni hal 2007-ci ildə baş vermişdi. Demokratlar Konqresdə İraq müharibəsi üçün maliyyələşməni dayandırmağa çalışmış, Corc Buş isə bu qərara veto qoymuşdu. Uzanan müzakirələr nəticəsində Demokratlar qərarlarını dəyişmək məcburiyyətində qalmışdılar.
Bu səbəbdən Konqresin yeni fəaliyyət dövründə İranla müharibəni dayandırmaq Demokratlar üçün o qədər də asan olmayacaq. Bunun üçün onların Konqresdəki respublikaçıların, eləcə də seçicilərin dəstəyinə ehtiyacı var. Nəzərə alsaq ki, Respublikaçılara qarşı narazılığın əsas səbəblərindən biri İranla müharibə nəticəsində yanacaq və digər məhsulların qiymətlərinin artmasıdır, seçicilərin bu məsələdə Demokratlara dəstək verməsi ehtimalı yüksəkdir.
ABŞ vətəndaşları ən çox nədən narazıdır?
Siyasi təhlilçilər Respublikaçıların məğlubiyyətinin əsas səbəbi kimi qiymət artımını göstərirlər. Reuters/Ipsos tərəfindən aparılan sorğularda respondentlərin 48 faizi bildirib ki, onlar üçün əsas qərarverici meyar qiymətlərin artımıdır. Bundan əlavə, respondentlərin 55 faizi bildirib ki, İranla müharibə ona sərf olunan vəsaitə dəymir. Həmçinin respondentlərin 49 faizi bu ilin yanvarından etibarən ev təsərrüfatlarının maliyyə vəziyyətinin pisləşdiyini bildirib.
Respublikaçıların məğlubiyyəti barədə özünün “X” hesabında paylaşım edən vitse-prezident Cey Di Vens də seçicilərin Respublikaçılara səs verməməsinin səbəbləri sırasında İranla müharibəni və inflyasiyanı, yəni qiymət artımını göstərib.
Ümumilikdə, Donald Trampın reytinqi 2025-ci ilin əvvəlindən etibarən azalmağa doğru gedir. Seçkidən iki həftə əvvəl, 20–30 oktyabr tarixlərində keçirilən müxtəlif sorğularda Donald Trampın reytinqi 32–40 faiz arasında dəyişib.
Aralıq seçkilər nədir?
ABŞ-də Konqresə seçkilər hər iki ildən bir keçirilir. Hər seçkidə aşağı palatanın, yəni Nümayəndələr Palatasının bütün yerləri uğrunda mübarizə aparılsa da, yuxarı palatanın, yəni Senatın təqribən 30 faizi (33–34 yer) üçün seçkilər keçirilir. Başqa sözlə, hər iki ildən bir Nümayəndələr Palatası tam, Senat isə qismən yenilənir. Konqresə seçkilər dörd ildən bir prezident seçkiləri ilə eyni gündə keçirilir (məsələn, 2024, 2020-ci illər və s.). İki prezident seçkisi arasında keçirilən seçkilərə isə aralıq (ingiliscə midterm) seçkilər deyilir. Aralıq seçkilərin daha bir mühüm cəhəti seçicilərin iki il sonra keçiriləcək prezident seçkiləri ərəfəsində hər iki partiyaya siyasi mesaj verməsidir.
Konqresin səlahiyyətləri nədir?
Konqres ABŞ-nin qanunverici orqanıdır və iki palatadan ibarətdir. Konqres üzvlərinin ümumi sayı 535-dir (435-i aşağı palatada, 100-ü yuxarı palatada). Nümayəndələr Palatasının deputatları birmandatlı seçki dairələrindən, senatorlar isə ştatlar üzrə seçilir.
ABŞ Konstitusiyası hakimiyyət qolları arasında səlahiyyətlər balansını təmin edir. Bu o deməkdir ki, Konqresin Ağ Evə qarşı müəyyən səlahiyyətləri var.
Konqres ABŞ-nin əsas qanunverici orqanıdır. Qanun layihələri Konqresdə qəbul edildikdən sonra prezidentin imzasına təqdim olunur. Prezidentin veto qoyaraq Konqresə qaytardığı qanun layihələri hər iki palatada səslərin üçdə ikisi ilə yenidən qəbul edilərsə, prezidentin vetosu aradan qaldırılır.
Bundan əlavə, Konqresin tərkibində komitələr fəaliyyət göstərir. Bu komitələr icra hakimiyyətinin, o cümlədən Ağ Evin fəaliyyətini yoxlayır və ona nəzarət edir.
Dövlət xərclərinin hamısı Konqres tərəfindən təsdiqlənir.
ABŞ-nin başqa bir ölkəyə qarşı rəsmi müharibə elan etmək səlahiyyəti də Konqresə məxsusdur (baxmayaraq ki, ABŞ prezidentləri rəsmi müharibə elan etmədən də hərbi əməliyyatlar apara bilirlər).
Demokratların hər iki palatanı qazanması nə mənaya gəlir?
Konqresin hər iki palatasının bir partiyanın, Ağ Evin isə digər partiyanın nəzarətində olması ABŞ tarixində nisbətən az rast gəlinən haldır. Məsələn, bundan əvvəl 2015–2017-ci illərdə Konqres tamamilə Respublikaçıların nəzarətində, prezidentlik isə Demokratların nəzarətində olub. 2001-ci ildən sonra cəmi iki dəfə belə siyasi konyunktura formalaşıb.
Konqresin hər iki palatasında Demokratların qalib gəlməsinin əhəmiyyəti ondadır ki, bu iki palata həm də bir-birinə qarşı balans yarada bilir. Palatalardan biri Demokratların, digəri isə Respublikaçıların nəzarətində olanda bir palatanın qanun layihəsi digər palata tərəfindən rədd edilə və ya dəyişdirilə bilər. Çünki nəzərə almaq lazımdır ki, qanun layihəsinin prezidentə təqdim olunması üçün hər iki palata onun tamamilə eyni mətnini təsdiqləməlidir. Beləliklə, 2027–2029-cu illərdə hər iki palatanın Demokratların nəzarətində olması qanun layihələrinin Ağ Evə təqdim edilməsini asanlaşdıra bilər (“filibuster” prosesi istisna olmaqla).
Həmçinin Konqresin dəstəyini ala bilməyən prezident müəyyən qərarlarını icra sərəncamları vasitəsilə həyata keçirməyə çalışa bilər. Bu sərəncamlar isə məhkəmə mübahisələrinin predmetinə çevrilə bilər.
Beləliklə, ABŞ-də keçirilən, lakin nəticələrinin təsiri bütün dünyada hiss oluna biləcək seçkilərin qalibi Demokratlar oldu. Onlar hər iki palatada qalib gələrək Konqresi tamamilə nəzarət altına ala biliblər. Respublikaçıların məğlubiyyətinin əsas səbəbləri kimi artan qiymətlər və İranla müharibə göstərilir. Ancaq yeni Konqresdə Demokratların bu müharibənin qarşısını alıb-almayacağı dəqiq deyil. Bununla belə, Ağ Evin fəaliyyətinə nəzarət edən Konqres komitələrinin Demokratların nəzarətinə keçməsi Tramp administrasiyası üçün ciddi məhdudiyyətlər yarada bilər.
