Meydan TV-nin budəfəki müsahibi kinotənqidçi Aygün Aslanlıdır. Onunla kinotənqidçiliyə gəlişindən, Azərbaycan kinosunun bugünkü vəziyyətindən, bu sahədəki senzura və yaradıcılıq azadlığından, eləcə də siyasətin və ictimai proseslərin kinoya təsirindən danışdıq.
– Adətən, hamı kinonu sadəcə tamaşaçı kimi sevir. Sizdə bu sevginin peşəkar kinotənqidə çevrilməsi necə baş verdi?
– Açığı, hər şey təsadüfən baş verib. Mən hüquqşünas olmaq istəyirdim. O vaxtlar universitetə sənəd verəndə 15 ixtisas seçməli idik. Birinci hüququ yazmışdım, digər xanalara isə şərqşünaslıq, tarix və jurnalistikanı qeyd etmişdim. Doldurandan sonra baxdım ki, əlimi üstünə qoyduğum üçün hüquqşünaslıqdan sonra ikinci yer boş qalıb. Boş yerə də kinoşünaslığı qeyd etdim. İmtahandan 501 bal toplasam da, hüquq fakültəsinə qəbul olmaq üçün cəmi bir balım çatmadı. Beləcə, kinoşünaslığa qəbul oldum. Başlanğıcda bir ilimin boşa getməməsi üçün təhsil almağı, növbəti il isə yenidən imtahan verməyi düşünürdüm. Lakin birinci kursda oxuduqca bu sahəni sevməyə başladım. Fikrimdən daşındım və növbəti il imtahan verməyərək təhsilimi elə kinoşünaslıq üzrə davam etdirdim.
“İkinci baxış artıq tənqidçinin baxışıdır”
– Bu sahəni oxuduqca sevdiyinizi dediniz. Bəs bu peşəkar baxış zamanla filmlərdən adi bir tamaşaçı kimi sadəcə zövq almaq hissini öldürmür ki? Kinotənqidçi gözü ilə baxmaq ekran əsərini dərindən anlamağa kömək edir, yoxsa hisslərlə izləməyə mane olur?
– Maraqlı məqamdır, amma xeyr, mane olmur. Çünki haqqında yazmaq istədiyim filmlərə iki dəfə baxıram. İlk seansda ekran əsərini sadə bir tamaşaçı kimi, detallara çox da qapılmadan izləyirəm. Əlbəttə, peşə vərdişlərimdən dolayı ssenariyə, rejissor və ya operator işinə istər-istəməz diqqət yetirdiyim məqamlar olur. Amma ilk baxışda bu diqqəti tamamilə kənara qoyub, sadəcə filmin mənə bağışladığı hisslərə köklənirəm. Yazmaq qərarına gəldikdə isə ikinci dəfə baxıram. Bu zaman artıq tamamilə peşəkar vərdişlərimi işə salır və daha diqqətli oluram. Ona görə də kinotənqidçiliyin tamaşaçı kimi zövq almağa mane olduğunu düşünmürəm.
– İllərdir ki, bu sahədəsiniz, müxtəlif platformalarda kinoya dair araşdırmalar və resenziyalar dərc edirsiniz. Keçən bu müddət ərzində Azərbaycan kinosuna baxışınızda nələr dəyişdi? Bu sahəyə ilk başladığınız illərdəki baxışınızla indiki yanaşmanız arasında hansı fərqlər var?
– Azərbaycan kinosu, əslində, böyük potensiala malikdir. Əgər sahənin inkişafına ciddi diqqət yetirilsə, gənclərin qarşısındakı süni əngəllər aradan qaldırılsa – yəni gözlənilən hüquqi tənzimləmələr, vergi güzəştləri və s. kimi problemlər həll edilsə, senzura olmasa – hər şey çox fərqli olar. Bu sahəyə gəlməzdən əvvəl də yerli filmlərə baxırdım və aralarında, məsələn, “Bəyin oğurlanması” kimi çox sevdiyim və baxmaqdan yorulmadığım ekran əsərləri vardı. Lakin peşəkar olaraq bu işlə məşğul olduqdan, prosesi dərindən öyrəndikdən sonra anladım ki, Azərbaycan kinosu düşündüyümüz kimi zəif deyil. Bizdə çox maraqlı müəlliflər, orijinal işlər var. Hətta yerli kino geniş araşdırmalar üçün kifayət qədər zəngin bir materialdır. Bu, baxışımın dəyişməsidir, yoxsa sadəcə fərqinə varmaqdır, dəqiq deyə bilmərəm, amma mənzərəni indi belə görürəm.
“Əsas problem həmrəylik çatışmazlığıdır”
– “Kino haqqında” qanunun təkmilləşdirilməsi və sahəyə vergi güzəştlərinin tətbiqi uzun illərdir müzakirə mövzusudur. Bəs niyə ortada real nəticə yoxdur, bu problemlər niyə həllini tapmır? Sizcə, kökündə dayanan əsas səbəb nədir?
– Bu, daha çox aidiyyəti qurumların cavablandırmalı olduğu bir sualdır. “Kino haqqında” qanun layihəsi neçə ildir ki, Milli Məclisdə gözlədilirdi, bu il kosmetik dəyişikliklərlə təsdiqləndi. İllər öncə “Azərbaycan kinosunun 2008–2018-ci illər üzrə inkişafına dair Dövlət Proqramı” təsdiqlənmişdi və müvafiq proqram hazırlanmışdı. Sənədin əhatə etdiyi müddət başa çatsa da, oradakı bəndlərdən cəmi ikisi yerinə yetirildi: Dövlət Film Fondunun təmiri və “Nizami” Kino Mərkəzinin müasir texnika ilə təmin olunması. Bu gün artıq Nizami kinoteatrının, indiki adı ilə Kino Mərkəzinin özü də köhnəlib, texnoloji bazasının yenidən qurulmasına ehtiyac var. Təbii ki, bu işlərlə məsul dairələr məşğul olmalıdırlar. Lakin ən əsas məqam odur ki, kino ictimaiyyətinin özündə bir həmrəylik olmalıdır ki, birləşib problemlərin həllini tələb edə bilsinlər. Təəssüf ki, bu birlik olmadığı üçün heç nə dəyişmir. Bizim müstəqil kino platformamız var, vaxtaşırı yığışıb müəyyən məsələlərə münasibətimizi, tələblərimizi bildiririk, ziyanlı məqamlar olanda, məsələn, hansısa film, müəllif senzuraya məruz qalanda yazılı-imzalı etiraz edirik. Lakin sayca çox azıq, cəmi 10-15 nəfərik. Çoxluq dəstək verməyəndə səsimiz lazımi ünvanlara çatmır. Ortada kollektiv bir tələb olmayanda, təbii ki, qarşı tərəfdən də heç bir təklif və ya addım gəlmir.
– Dediniz ki, kütləvi dəstək olmayanda 10–15 adamın cəhdi də nəticəsiz qalır. Rejissor Elvin Adıgözəl əvvəllər bu mübarizədə çox aktiv idi, kəskin açıqlamalar verirdi, lakin sonradan bir növ səssizliyə çəkildi. Hətta fəaliyyətini dayandırdığını bildirdi. Sizcə, proseslərin içində olan belə peşəkar rejissorların bu cür yorulması və etiraz olaraq səssizliyi seçməsi ümumi kino mühitinə necə təsir edir?
– Xeyr, Elvin mübarizədən geri çəkilməyib, sadəcə olaraq mübarizə üsulunu dəyişib və bunu işləri ilə edir. Biz iki-üç dəfə senzuraya, yayım vəsiqələrinin verilməsindəki ədalətsizliyə qarşı etiraz səsimizi ucaltdıq, lakin 10-15 nəfərdən başqa bizə qoşulan olmadı. Eyni problemlər hər dəfə təkrarlananda insan artıq bu formatda mübarizə aparmaqdan yorulur və diqqətini tamamilə yaradıcılığına yönəldir. Elvin də hazırda sözünü çəkdiyi filmlərlə deyir, mübarizəsini sənəti ilə davam etdirir.
“Dövlət sifarişi yaradıcılığı məhdudlaşdırır”
– Müxtəlif beynəlxalq kinofestivallarda iştirak etmisiniz. Dünyadakı müasir kino tendensiyalarını, digər ölkələrin gənc rejissorlara yaratdığı imkanları gördükdən sonra yerli mühitə qayıdanda sizdə ən çox hansı “kaş ki, bizdə də belə olaydı” hissi və ya təəssüf yaranır?
– Dünyada müstəqil kinonun fərqli fondlardan maliyyələşmə mexanizmləri var, bizdə isə yerli kino tamamilə dövlət büdcəsindən asılı vəziyyətə salınıb, hətta xarici festivallarda, kinomarketlərdə, pitçinqlərdə qalib gələn müəlliflər pul mükafatlarını ölkəyə rahat gətirə, öz işləri üçün istifadə edə bilmirlər; bu prosedurlar xeyli qəlizləşdirilib. İstər kino, istər teatr, istənilən sənət növü dövlət büdcəsindən asılı olanda bu asılılıq, tədricən, avtosenzura yaradır. Dövlət sifarişi üçün keçirilən pitçinqlərdə sərbəst yaradıcılıqdan ziyadə, müəyyən şablon kriteriyaların önə çıxdığını görürük. Dövlət büdcəsindən əsasən, “bədii-sənədli” deyilən janra, ən çox tarixi mövzulara vəsait ayrıldığını görən rejissorlar da film çəkmək üçün məhz bu mövzularda layihələrlə pitçinqlərə qatılırlar. Bu isə, nəticə etibarilə, elə avtosenzuranın özüdür. Digər tərəfdən də, yaradıcı ruhun ölməsidir. Yəni, “mən rejissoram, ya da prodüserəm, film çəkmək istəyirəm, mənə lazım olan maliyyəni ancaq rəsmi büdcədən almaq olar, onlar da hansısa konkret mövzulara, janrlara üstünlük verirlər, mən də onların istədiyini verim” düşüncəsi yaradıcılıq deyil. Əslində, kino ictimaiyyəti arasında həmrəylik olsa, bu cür sistemli problemlərin öhdəsindən gəlmək olar.
– Azərbaycanda yalnız müəyyən mövzulara, sifarişli layihələrə vəsait ayrıldığını və fərqli ideyaların qəbul edilmədiyini bildirdiniz. Maraqlıdır ki, bənzər çərçivələr qlobal kino sənayesində də fərqli formalarda mövcuddur. Məsələn, “Netflix” layihələrində mütləq şəkildə LGBT+ nümayəndələrinin yer almasını, onların sevgi münasibətlərini, yaxud tarixi seriallarda qaradərili aktyorların zadəgan rollarında oynamasını şərt qoyur. Sizcə, Qərbdəki bu qlobal tendensiyalar və müxtəliflik tələbləri sərbəst yaradıcılıq azadlığına necə təsir edir?
– Sənət, ilk növbədə, insanın özünüifadə vasitəsidir. Əgər müəllif öz azad iradəsi ilə hesab edirsə ki, onun çəkdiyi filmdə qaradərili personaj olmalıdır və bunu danışdığı hekayə ilə, dramaturji xətlə əsaslandırırsa, burada heç bir problem yoxdur. Amma rejissora bu, kənar təzyiqlə diktə olunursa və ya müəllif sırf trendlərə uyğunlaşmaq üçün bunu edirsə, bu yanaşma sənəti konyunkturaya aparıb çıxarır. Bu da elə senzuradır, sadəcə onun fərqli bir növüdür. Baxın, Azərbaycandakı müsabiqə şərtlərində yazılan “Mütləq milli-mənəvi dəyərlərə uyğun layihələr təqdim olunmalıdır” tələbi ilə Qərbdəki “Filmdə mütləq qaradərili və ya LGBT+ nümayəndəsi olmalıdır” qaydası arasında, mahiyyət etibarilə, heç bir fərq yoxdur. Yaradıcı insana qoyulan çərçivə hər yerdə çərçivədir. Bu cür yanaşmalar həm senzuranın bir formasıdır, həm də sənətçidə avtosenzuranı təşviq edən qadağalardır.
– Bəs tarixi filmlərdəki dəqiqlik məsələsinə necə baxırsınız? Reallığı nöqtə-vergülünə qədər qorumaq şərtdir, yoxsa rejissorun bədii təxəyyülü hər şeydən üstündür?
– İncəsənət təxəyyül məhsuludur. Hətta hansısa müəllif tarixdə həqiqətən baş vermiş hadisəni əsas götürsə belə, reallığa nöqtə-vergülünə qədər əməl etməsi kimi bir borcu da yoxdur. O, sadəcə nəsə demək, bir ideyasını çatdırmaq istəyir və hesab edir ki, nə vaxtsa baş vermiş hansısa hadisə motiv, təməl olaraq onun ideyasını əks etdirə bilər. Məsələn, Şekspirin əsərlərini götürək. Məşhur qaradərili rejissor Spayk Li “Romeo və Culyetta”nı tamamilə fərqli bir vizual yozumda ekranlaşdırmağa hazırlaşır. Bu əsər onsuz da dəfələrlə ekranlaşdırılıb, deməli, rejissor orada tamamilə başqa bir söz demək istəyir və bu sözü səsləndirən aktyorun kim olmasının, dərinin rənginin nə önəmi var? Əsas odur ki, ortaya çıxan fikir maraqlı olsun.
“Homofobiya hələ də ciddi maneədir”
– Qərbdəki tendensiyalardan danışdıq, bəs Azərbaycanda vəziyyət necədir? Bizdə bu mövzularda hansısa addımlar atılırmı?
– Azərbaycanda da kuir filmləri çəkilir. Hətta ötən il “Sevil” festivalında ayrıca bir bölmə də vardı. Təbii ki, bunların hamısı müstəqil işlərdir, çox vaxt müəlliflər öz vəsaitləri hesabına çəkirlər. Çünki bu mövzunu işləmək istəyənlərin qarşısında hələ də ciddi maneələr durur, cəmiyyətdə qəbul olunmamaq məsələsi və homofobiya var, bunu heç kim inkar etmir. Amma bütün bunlara baxmayaraq, çəkmək istəyən rejissor, rəsmi qadağalardan asılı olmayaraq, bir yolunu tapıb layihəsini reallaşdırır. Gələcəkdə vəziyyət necə olacaq, bilmirəm, ancaq yaxın gələcəkdə bu istiqamətdə hansısa müsbət dəyişiklik olacağını gözləmirəm. Bilirsiniz, istər teatrda, istər kinoda, istərsə də ədəbi əsərdə ən vacib meyar müəllifin nə demək istədiyidir. Əgər müəllif öz firini tam ifadə etmək üçün filmə LGBT+ personajı daxil etməyi lazım bilirsə, bunu edəcək. Bunun sənət baxımından heç bir problemi yoxdur, ola bilməz. Söhbət müstəqil işləyən müəlliflərdən gedir. Əlbəttə ki, kimsə bu filmi görüb sosial mediada kütləvi linç kampaniyası başladacaq, rejissoru hədəfə çevirəcək. Bütün bunlar da artıq günümüzün qaçılmaz reallığıdır.
– Qonşu ölkələrdə rəsmi dəstək olmasa da, müstəqil şəkildə çox uğurlu filmlər yaradılır. Məsələn, “Və sonra biz rəqs etdik” (And Then We Danced) filmi mühafizəkar gürcü milli ansamblında rəqs edən gənc Merabın bura yeni gələn rəqqas İrakliyə aşiq olmasından və öz azadlığını kəşf etməsindən bəhs edir. Bizdə isə sanki həm dövlət, həm də cəmiyyət tərəfindən fərqli təzyiqlər var. Sizcə, Azərbaycanda belə filmlərin çəkilməməsi cəmiyyətin istəyidir, yoxsa dövlətin tələbi? Cəmiyyət bu mövzulara nə qədər loyaldır?
– Dövlətin açıq şəkildə “bunu çəkməyin” deyə rəsmi bir qadağası yoхdur, lakin qeyri-rəsmi nəzarətin olduğu bəllidir. Məsələn, dövlət büdcəsi hesabına indiyə qədər qəhrəmanı LGBT+ olan hər hansı bir layihənin maliyyələşdiyini xatırlamıram və olunsa da, heç vaxt keçməyəcək. Böyük ehtimalla belə bir layihə təqdim olunmaz da. Amma müstəqil çəkilən, real insan hekayələri danışan sənədli filmlər çəkilir və yerli festivallarda göstərilir. Əsl problem həm də cəmiyyətlə bağlıdır. Müstəqil film çəkmək istəsəniz belə, yerli prodüser və ya sponsor ssenarini oxuyub dərhal imtina edə bilər. Çünki reallıq budur ki, bizim cəmiyyətdə homofobiya güclüdür və bu mövzular hələ də ciddi bir tabu olaraq qalır. LGBT+ nümayəndələri var, mövcuddur, amma onlar haqqında açıq danışmaq, bunu sənətdə etiraf etmək hələ də qəbul olunmur. Kommersiya filmlərində üstüötrülü, cinsi oriyentasiyasının ənənəvi olmadığına eyham vurulan personajlar olur. Amma onlar da stereotip formatda təqdim edilir – mütləq şou əhlidir, ya da o sahə ilə bir əlaqəsi var və mütləq komik personajdır.
“Etiraz etmək haqqını qorumaq vacibdir”
– Hazırda həbsdə olan jurnalistlər Aytac Tapdıq, Xəyalə Ağayeva, Aysel Umudova ilə birgə feminist aksiyalarında sizi tez-tez görürdük. Feminizm sizin üçün ilk növbədə nədir: ideologiya, hüquq mübarizəsi, yoxsa vətəndaş mövqeyi?
– Özümü tam mənası ilə feminist adlandırmağa hələ ki, çəkinirəm. Çünki feminizm sadəcə qadın hüquqlarından ibarət deyil, onun arxasında sol baxışlar, fəhlə hərəkatı kimi çox dərin tarixi və sosioloji nəzəriyyələr dayanır. Mən bu mövzuları fundamental şəkildə araşdırmamışam, həm də razılaşmadığım bəzi tezislər və hələ özümdə cavabını tapmadığım xeyli sual var. Lakin mən elə bir cəmiyyətdə yaşayıram ki, burada etiraz etmək haqqını və cəsarətini qorumaq olduqca vacibdir. Çünki bir dəfə qorxsan, qorxmağa və güzəştə getməyə davam edəcəksən. İlk dəfə “8 Marş” aksiyasına məhz bu düşüncə ilə çıxmışdım, orada olmaq hər şeydən əvvəl özümə lazım idi. Sonradan, demək olar ki, hər il davamlı olaraq iştirak etdim və getdikcə hüquq məsələlərini daha yaxşı anlamağa başladım. Azərbaycandakı feminist hərəkatı, məncə, başqa ölkələrdən fərqlənir. Birincisi, bizdə aksiyaya çıxıb etiraz etmək qat-qat çətindir. İkincisi, mənim müşahidə etdiyim feministlər təkcə qadınları müdafiə etmir, cəmiyyətdəki hər cür hüquqsuzluğa və ədalətsizliyə qarşı səs çıxarırlar. Üçüncü və ən əsası isə öz sahəmlə bağlıdır, feminist hərəkat aktivləşdikcə, bunun kinoya təsirini aydın gördüm. Ssenarilər, qadın obrazlarının xarakteri dəyişməyə və süjetin mərkəzinə keçməyə başladı. Bu gün Azərbaycan kinosunda kişinin kölgəsində qalmayan, mərkəzdə dayanan güclü qadın obrazları varsa, bu, məhz feminist hərəkatın sənət mühitinə təsirinin uğurudur. Mənim o aksiyalarda iştirak etməyimin əsas səbəbi də elə bütün bu amillərin cəmidir.
– Həbs olunan qadın jurnalistlərlə bağlı prosesləri necə, izləyirsiniz?
– Bəli, prosesləri diqqətlə izləyirəm və həmin jurnalistlərin, demək olar ki, hamısını yaxından tanıyıram. İçlərində peşəkarlığına və mətanətinə heyran olduğum insanlar var, məsələn, Sevinc Vaqifqızı. Eləcə də xətrini çox istədiyim, bu və ya digər şəkildə ünsiyyətdə olduğum Xəyalə Ağayeva, Aynur Elgünəş, Aytac Tapdıq kimi şəxslər var. Onların hər birinə, cəsarətlərinə, işlərinə olan sadiqliklərinə və sevgilərinə heyranam.
“Məsuliyyəti üzərinə götürmək hər kəsin bacardığı iş deyil”
– Sizcə, yaradıcı insanlar ölkədəki siyasi proseslərə, həbslərə və haqsızlıqlara qarşı niyə səssiz qalır?
– Fikir bildirənlər, əslində var, amma çox deyillər. Bu məsələ bizim daimi müzakirə mövzularımızdandır. Niyə bizdə filmlər və ya sənət əsərləri istədiyimiz səviyyədə deyil? Təkcə kino yox, ədəbiyyatımız da həyatla çox toqquşa bilmir. Güya həyatı nəql edirik, real hekayələr göstəririk, amma əsər hazır olanda həyatla o əlaqə qurulmur. İstənilən hekayəni götürək – əgər sən onun baş verdiyi cəmiyyətin fonunu, ətrafda nələr yaşandığını, hansı sosial-siyasi hadisələrin cərəyan etdiyini gözardı edirsənsə, o hekayə yaşamır. Əlbəttə, bunu mütləq açıq şəkildə göstərmək vacib deyil, söhbət plakatçılıqdan və ya didaktik publisistikadan getmir. Amma sən fonu tamamilə unudub, “mən uşaqlar haqqında film çəkirəm və demək istəyirəm ki, valideynlər, uşaqlarınızı sevin” deyirsənsə, lakin o uşaqların ağrısının, cəmiyyətdə kimsəsiz və ya dilənçi uşaqların olmasının arxasındakı sosial-siyasi səbəblərə heç bir şəkildə istinad etmirsənsə, onda o əsər ölü bir işə çevrilir. Həyatla əlaqəsi olan, insanlara toxunan, lokal bir hekayə olmaqdan çıxıb bəşəri dona bürünən əsər yaratmaq istəyirsənsə, cəmiyyətdə baş verənləri gözardı edə bilməzsən. Bəlkə də bizdəki əsərlərin bir az cansız olmasının ən böyük səbəblərindən biri məhz budur.
– Yaxşı, bəs sənət adamlarının bu susqunluğu sadəcə şəxsi seçimdir, yoxsa ictimai məsuliyyətdən qaçmaq?
– Bu, birbaşa məsuliyyəti öz üzərinə götürməməkdir. Çünki məsuliyyəti çiyninə götürəndə ardınca başqa şeylər də gəlir: cavabdeh olmalı, cəsarət nümayiş etdirməlisən. Hərdən sıxışdırılmağı, işsiz, pulsuz və imtiyazsız qalmağı gözə almalısan. Hər kəs də bu çətinlikləri gözə ala bilmir, ona görə, bəlkə də, özlərinə görə haqlıdırlar.
– Azərbaycan kinosunun və cəmiyyətinin gələcəyinə baxanda sizi daha çox nə narahat edir, nələri isə nikbin görürsünüz?
– Bəlkə də bu, bir az hazırkı əhval-ruhiyyəmlə bağlıdır, bu sualı iki gün sonra eşitsəm, tamam fərqli cavab verə bilərəm. Amma bir müddətdir ki, tamamilə gözləntisiz və ümidsiz bir vəziyyətdəyəm. Mənə görə, ətrafda yaxşı heç nə baş vermir və kinomuzun gələcəyinə ümid yaradan heç nə görmürəm. Əlbəttə, hərə öz imkanı daxilində nəsə etməyə, işini görməyə çalışır. Məsələn, bizim saytımız fəaliyyət göstərir, yaxud hazırda Kinoşünaslar və Kinotənqidçilər Gildiyasının ikinci mükafatını təqdim etməyə hazırlaşırıq. Ən azından tanıdığım kinotənqidçilərin adından deyə bilərəm ki, öz işimizin öhdəsindən gəlməyə, maksimum dərəcədə obyektiv olmağa çalışırıq. Rejissor Elvin Adıgözəl yenə müstəqil şəkildə film çəkməyə cəhd edir. Başqa birisi bəlkə də düşünür ki, dövlət büdcəsindən maliyyə alıb ortaya yaxşı və özünü ifadə edə biləcəyi bir iş çıxara bilər. Yəni, hərə öz fərdi məkanında nəsə edir, amma düzünü desəm, bir ildən çoxdur ki, ümumi mənzərədə ümidverici heç nə yoxdur. Nə ölkənin, nə də kinonun gələcəyindən heç bir gözləntim qalmayıb. Tək-tük yaxşı hadisələr olanda sevinirəm, amma onların heç biri ümid yaratmır, çünki bu uğurların ardıcıllığı, davamlılığı yoxdur.
