Hazırda “Toplum TV işi” üzrə həbsdə olan III Respublika Platformasının spikeri Akif Qurbanov Qurtuluş günü ilə bağlı yazı yazıb.
Khar Center-in dərc etdiyi həmin yazını olduğu kimi təqdim edirik:
“Bu yazıda avtoritar Azərbaycanın siyasi və ideoloji təməli hesab edilən “Milli Qurtuluş” günü narrativi post-kommunist keçid dövrünün qlobal qanunauyğunluqları fonunda təhlil edilir. Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinin uğurlu lüstrasiya və keçid ədaləti (“transitional justice”) təcrübələri post-sovet məkanı ilə müqayisə olunur.
Azərbaycanda 1990-cı illərin əvvəllərində köhnə nomenklaturanın sistemdən kənarlaşdırılmamasının və zəruri konstitusion islahatların zamanında aparılmamasının doğurduğu tarixi fəsadlara diqqət çəkilir. Analiz 1993-cü ilin iyun hadisələrinin xalqın xilası yox, DTK elitasının və post-sovet nomenklaturanın sistemli revanşı olduğunu əsaslandırır, ölkədə real demokratiyaya keçidin təmin olunması üçün respublikaçı prinsiplərə və cəmiyyətin birgə iradəsinə söykənən yeni siyasi baxışın zəruriliyini irəli sürür.
Analiz Azərbaycanda rəsmi olaraq qeyd olunan “Milli Qurtuluş Günü”nü siyasi təhlil çərçivəsində ələ alaraq onun ideoloji əsaslarını təftiş etmək, keçid dövründəki uğursuzluqların real səbəblərini müəyyənləşdirmək və gələcəkdə demokratikləşməyə dəstək olmaq məqsədini güdür.
Analiz avtoritarizmdən demokratiyaya keçid zamanı lüstrasiyanın rolunun nədən ibarət olması, SSRİ-nin çökməsi fonunda start götürən demokratiyaya keçid prosesinin Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələri ilə Azərbaycan arasındakı institusional fərq nədir, Azərbaycanda keçid dövrünün səhvləri hansılar idi kimi sualları cavablamağa çalışır.
Milli Qurtuluş, yoxsa nomenklatura revanşı?
Ölkəmizdə 15 iyun rəsmi olaraq Milli Qurtuluş Günü kimi qeyd edilir. Əliyev hakimiyyətinin ideoloji, siyasi hekayəsi bu günün üzərində qurulub. İddia olunur ki, 1993-cü ilin iyun ayının 15-də dövlət və xalq xaosdan, vətəndaş müharibəsindən xilas edilib – milli qurtuluş baş verib. Bütün bunlar da yalnız bir nəfərin siyasi səriştəsi, bacarığı, uzaqgörənliyi və fitri istedadına görə baş tutub. Həmin şəxsi həm də müasir Azərbaycanın qurucusu, banisi hesab edirlər, “ümumilli lider” adlandırırlar. Bu diskursu ictimai rəyə yeritmək üçün Türkiyə tarixindəki Atatürk nümunəsi ilə paralellər aparırlar.
Həm 33 il əvvəl baş vermiş hadisələrə – 4 iyun qiyamına və hakimiyyət çevrilişini rəsmiləşdirmiş 15 iyuna, həm də sonrakı proseslərə nəzərən baxaq görək, nəticə həqiqətən də “Milli Qurtuluş” idi, yoxsa revanş?!
Bu suala cavab vermək üçün kommunizm ideologiyalı rejimlərin hökm sürdüyü, SSRİ-nin rəhbərlik etdiyi Sosialist Paktı ölkələrinin (Varşava bloku) yerləşdiyi coğrafiyaya nəzər salmalıyıq. Eyni zamanda, Mərkəzi və Şərqi Avropa (MŞA) ölkələrində və 3 Baltik ölkəsi xaric, keçmiş sovet respublikalarında baş verənləri də müqayisəli təhlil etmək lazım gələcək.
Mərkəzi və Şərqi Avropada kommunist rejimlərin devrilməsi, demək olar ki, eyni vaxtda – 1989-cu ildə start götürdü. Bu proses ilk olaraq Polşada başladı: fevral-aprel aylarında kommunist hakimiyyət müxalif “Solidarnost” təşkilatının təmsilçiləri ilə danışıqlar masasına oturdu, iyun ayında yarıazad parlament seçkiləri keçirildi (ENRS, 2005). Həmin ayda Macaristanda hakimiyyət müxalifəti müzakirəyə dəvət etməklə islahat prosesinə təşəbbüs etdi. Payızda Şərqi Almanya, Çexoslovakiya və Bolqarıstanda dinc kütləvi aksiyalar başladı. Rumuniyada dəyişikliklər zorakı yolla baş verdi – 1989-cu ilin dekabrında hakim rejim dinc nümayişçilərə atəş açdı, 1104 nəfər öldü, 3552 nəfər yaralandı. 25 dekabrda ölkə prezidenti Nikolay Çauşesku və arvadı Yelena hərbi tribunalın qərarıyla güllələndilər (Editura Lumen, 2006).
Baltik ölkələrində müstəqillik uğrunda azadlıq mübarizəsi 1988-ci ildə başlamışdı və müstəqilliyini elan edən (11 mart 1990) ilk sovet respublikası Litva olmuşdu. “Soyudis” təşkilatının Ali Sovetə seçkilərdə qalib gəlməsi ölkənin müstəqilliyinə dair deklarasiya qəbul edilməsi və ölkənin SSRİ-yə birləşdirilməsinin qanunsuz elan olunmasıyla nəticələndi.
1991-ci ilin avqustunda – SSRİ prezidenti Mixail Qorbaçovu hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq üçün Moskvada “QKCP” (Dövlət Fövqəladə Vəziyyət Komitəsi – DFVK) qiyamı baş verəndən sonra Latviya və Estoniya da öz müstəqilliklərini elan etdilər (ERR News, 2024).
Totalitar sistemdən demokratiyaya keçid insan haqlarının qorunmasını, azadlıqların təmin edilməsini, yeni institusional strukturların yaradılmasını, dövlət hakimiyyətinin üç qola (icra strukturları, qanunverici orqan və məhkəmə sistemi) ayrılmasını, səlahiyyətlərin bölüşdürülməsini və qarşılıqlı nəzarəti, dövlət və cəmiyyət münasibətlərinin xarakterində prinsipial dəyişiklikləri təmin edən mexanizmlərin yaradılmasını ehtiva edir.
MŞA ölkələrinin bəzilərində demokratik konstitusiya qəbul olundu, digərlərində mövcud konstitusiyaya əhəmiyyətli dəyişikliklər edildi. Yeni konstitusion nizam insan hüquq və azadlıqlarına təminat verdi, hakimiyyətin azad və ədalətli seçkilər yoluyla dəyişdirilməsi prinsipini təsbit etdi; hakimiyyət qolları arasında funksional bölgü, qarşılıqlı nəzarət və məhdudlaşdırma müəyyənləşdirdi. Kommunist Partiyasının “tək əl” idarəçiliyinin və planlı iqtisadiyyatın yerinə azad bazar və liberal demokratiya institutları (azad seçkilər, müstəqil parlament, müstəqil məhkəmə, ictimai nəzarətə açıq güc strukturları/silahlı qüvvələr) yaradıldı. Keçmiş “xalq demokratiyası” cəmiyyətləri mülki və siyasi hüquqlar, azadlıqlar (söz, toplaşma və birləşmə azadlığı, siyasi fəaliyyətdə iştirak hüququ, seçmək və seçilmək hüququ və s) əldə etdi.
MŞA ölkələrində demokratik transformasiyanın əsas fərqləndirici xüsusiyyətləri o idi ki, post-kommunist elita rejimin repressiv mirasını aradan qaldırmaq üçün konkret işlər görülməsinə can atırdı. Keçid ədalətini nəzərdə tutan tədbirlər əsasən bunlar idi: hüququn üstünlüyünün təmin edilməsi, yeni əsaslarla ictimai sazişin yaradılması, avtoritar və ya totalitar sistemdən demokratik sistemə keçid prosesində qeyri-demokratik təcrübədən imtina, keçmişin mirasının aradan qaldırılması, yəni rejimin bütün qurbanlarına münasibətdə ədalətsizliyin tanınması, ədalətsiz mühakimə olunanların reabilitasiyası, repressiyaya məruz qalanlar üçün ictimai bəraət və maddi kompensasiyanın təmin edilməsi, müsadirə olunmuş əmlakların sahiblərinə qaytarılması (restitusiya), insan haqlarını pozan və hakimiyyətdən sui-istifadə edən şəxslərin cinayət məsuliyyətinə cəlb olunması (lüstrasiya).
Lüstrasiya keçmiş hakimiyyətdə vəzifə tutanların, siyasi elitanın və müxtəlif strukturlarda (təhsil sistemində, KİV-də və s.) onlarla əməkdaşlıq edənlərin dövlət xidmətində və ya ictimai sferada vəzifə tutmalarına qarşı hüquqi məhdudiyyət və qadağadır. Bu tədbirlər administrativ xarakter daşıyır və repressiv institutlarla, gizli polislə əlaqəli insanların adlarının açıqlanmasından tutmuş, dövlətdə, ictimai və bəzən hətta özəl sektorda vəzifə tutmağa qoyulan qadağalardan ibarət olur (Azadliq Radiosu, 2013).
Lüstrasiya prosesində insanları identifikasiya etmək əsasən kompartiyanın və gizli polisin arxivlərinin açılmasıyla mümkün olur.
Lüstrasiya tərəflərinin məqsəd və motivləri
Keçmiş barədə həqiqətlərin aşkarlanması və ədalətin bərpası
Lüstrasiya prosesi və onunla əlaqəli arxivlərin açılmasında başlıca məqsəd insan haqlarının pozulması və dövlət terroru haqqında həqiqətlərin aşkarlanmasıdır. MŞA ölkələrində cinayətin əhatə dairəsi və onun iştirakçıları barədə məlumatların aşkarlanması üçün sorğu vermək ədalətin bərpası üçün bazis tələb sayılırdı. Bunun məntiqi o idi ki, demokratiyanın əsasında məsuliyyət prinsipi durur. Məsuliyyət isə həqiqəti aşkarlamağı tələb edir və məcbur edir ki, insanların iztirabları, iztirablara səbəb olan dövlət və onun agentləri məlum olsun. Bu, legitimliyin yeni prinsiplərinin formalaşdırılmasıdır.
Antidemokratik qüvvələrin revanşı və totalitarizmə qaydış təhlükəsi
Demokratik dəyişikliklərin ilk mərhələsi ciddi təhlükəylə – əvvəlki nomenklatura təmsilçilərinin və xüsusi xidmətçilərin revanşı ehtimalıyla müşayət olunur. Adətən, onlar əks-inqilabın baş tutması və əvvəlki totalitar nizamın bərpası üçün hər şey etməyə hazır olurlar. Lüstrasiya prosesi məhz bunu önləmiş olur.
Vəhşi lüstrasiya və şantaj təhdidləri
Yeni nizamı təhdid edən əsaslardan biri də odur ki, keçmiş təhlükəsizlik orqanlarıyla əlaqəsi olan və yeni sistemdə vacib post tutan insanlar şantaj üçün zəif bənd olurlar. Onlar hər an arxiv dosyaları vasitəsilə kompromat təhdidiylə üzləşərək təzyiq alətinə çevrilə bilərlər. Belələri keçmişin ifşası təhdidiylə dövlət maraqlarana zidd olan, demokratik quruluşun əsaslarını sarsıdan fəaliyyətdə istifadə oluna bilirlər.
Bu qorxu bir çox ölkədə prosesin sürətini azaltdı, “vəhşi və ya nəzarət oluna bilməyən lüstrasiya” adlandırılan vəziyyət yaratdı. Arxiv məlumatları nizamsız şəkildə KİV-ə sızdırıldı, kompromat kimi istifadə olundu, bəzi sənədlər məhv edildi, bəziləri qara bazarda satıldı (Kieran Williams, 2007). Ona görə də sistemli lüstrasiya tədbirləri xaotik prosesin qarşısını almaqda və prosesi nizamlanmaqda mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Milli təhlükəsizlik təhdidi, keçmiş əməkdaşları yeni sistemdən uzadlaşdırmaq
Arxiv sənədlərinə dair effektiv nizamlama işləri aparılmadıqda, bu, dosyelərin xarici xüsusi xidmət orqanlarının əlinə keçməsi ehtimalı yaradır və milli təhlükəsizliyə təhdid üçün zəmin hazırlayır. Məsələn, 1995-ci ilin sonu, 1996-cı ilin əvvəllərində Polşanın Baş nazıri Jozef Oleksiy SSRİ və Rusiya kəşfiyyatıyla əməkdaşlıqda ittiham olundu. Skandal onun istefası nəticələndi (Jan de Weydenthal, 1996).
Köhnə nomenklatura şəbəkəsinin bərpası və onların iqtisadi-siyasi təsirinin güclənməsi
Totalitarizmdən demokratiyaya transformasiya prosesinin gedişində məlum oldu ki, əvvəlki elita yeni sistemdə də öz təsir gücünü saxlayıb, mühüm dövlət vəzifələrində işləməyə davam edir, strateji sənaye sahələrinin və iri korporasiyaların maliyyə strukturlarını ələ keçirib, öz əlaqələrini və resursularını işə salaraq özəlləşmə prosesindən böyük gəlirlər, əmlaklar əldə edib. Buna görə də həm yeni elitanın təmsilçiləri, həm də ölkə əhalisi lüstrasiyaya əvvəlki nomenklatura şəbəkəsini dağıtmaq, onun siyasi-iqtisadi təsir imkanlarını azaltmaq, siyasi gücünün artmasına mane olmaq prosesi kimi baxdılar.
Demokratiyanın müdafiəsi
Kommunist rejimlərə son qoyulmuş ölkələrdə lüstrasiya prosesinə dayaqları hələ ki kövrək olan demokratik sistemin müdafiəsi üçün vasitə kimi baxılırdı.
Demokratiyanın müdafiəsi ideyası Avropa Ədalət Məhkəməsinin təmsilçiləri tərəfindən də dəstəklənib. Bu qurum öz qərarlarında vurğulayıb ki, demokratik dövlətlər məmurlardan konstitusiyon prinsiplərə sədaqət tələb etməkdə haqlıdırlar. Avropa Şurası Venesiya Komissiyası da dəfələrlə qeyd edib ki, konstitusiyaya əsaslanan dövlət yeni yaranan demokratiyanı müdafiə etmək hüququna sahibdir (Uwe Backes, 2006).
AŞPA-nın 1996-cı ildə qəbul edilmiş 1096 saylı qətnaməsi “keçmiş kommunist totalitar sisteminin mirasının aradan qaldırılması tədbirləri” adlanır. Orada demokratiyanın inkişafının müdafiəsi ilə lüstrasiya qanunvericiliyinin qəbulu arasında əlaqə müəyyənləşdirilir. Həmçinin hüququn üstünlüyü və hüquqi dövlət prinsipinə uyğun gələn tədbirlərin kriteriyaları təsvir edilir (PACE, 1996).
MŞA ölkələrində lüstrasiya tərəfdarları prosesə publik institutların açıqlığı və şəffaflığı, həmçinin ictimai etimadın bərpası imkanı kimi yanaşırdılar. İctimai marağın təmsilçiləri haqqında geniş məlumat alma hüququ demokratik dövlətin əsas sütunlarından biri kimi qəbul olunurdu. Eyni zamanda, hədəf cəza vermək yox, seçilmiş təmsilçilərə vətəndaş etimadını bərpa etmək idi. Çünki demokratik sistemdə etimad fundamental prinsiplərdən sayılır.
Lüstrasiya mexanizmləri və arxivlərin açılması
MŞA ölkələrində lüstrasiya prosesi müxtəlif formalarda həyata keçirildi və əhatəlilik baxımından da bir-birindən kifayət qədər fərqli oldu.
Sərt lüstrasiya – Almaniya və Çexiya
Almaniya və Çexiyada erkən və sərt lüstrasiya tətbiq olundu. Bu proqramlar vasitəsilə həyata keçirilən dekommunizasiya prosesi ardıcıl və sürətlə aparıldı (Bundesarchiv, 2021).
Yumşaq lüstrasiya – Polşa və Macarıstan
Polşa və Macaristanda yumşaq lüstrasiya variantı seçildi, demokratiyaya keçid kompartiya ilə müxalifət arasında danışıqlar nəticəsində əldə edilən kompromislər fonunda baş verdi. Ona görə də Almaniya və Çexoslovakiyadan fərqli olaraq dekommunizasiya prosesi daha az qərarlılıq və ardıcıllıqla aparıldı.
Arxivsiz lüstrasiya – Baltik respublikaları
Baltik ölkələrində vəziyyət MŞA-dakından fərqli idi, çünki DTK arxivlərinin əksəriyyəti ittifaq ölkələrindən Moskvaya – mərkəzə daşınmışdı. Ona görə də kommunistlərin və xüsusi xidmət orqanlarıyla əlaqəli şəxslərin hakimiyyətdə təmsil olunmaması üçün xüsusi kadr seçimi mexanizmləri hazırlandı. Latviya və Estoniyada keçmiş siyasi elita təsir rıçaqlarından vətəndaşlıq haqqında qanun vasitəsilə, mərhələli şəkildə uzaqlaşdırıldı (Una Bergmane, 2018).
Gecikən lüstrasiya – Rumıniya və Slovakiya
Rumıniyada Çauşeskudan, Slovakiyada isə Çexoslovakiyanın parçalanmasından sonra hakimiyyətə gələn siyasi güclər dekommunizasiya prosesinə qarşı çıxan siyasətçilərdən ibarət idi. Ona görə də keçid ədalətinə dair tədbirlər bu iki ölkədə 90-ların sonu və 2000-lərin əvvəlində hakimiyyətə gələn müxalifət tərəfindən qəbul edildi.
Rusiya və digər Sovet respublikalarının təcrübəsi
Rusiyada lüstrasiyadan imtina edildi. MŞA ölkələrindən fərqli olaraq postsovet periodu boyunca keçid ədaləti az tələb olundu. Prezident Yeltsin kompartiyanın fəaliyyətini dayandırması və əmlakının dövlətə verilməsi barədə fərmanlar versə də (Soviethistory, 1991), dərhal da vəd etdi ki, Rusiyada heç bir kommunist təqib olunmayacaq. Dəfələrlə qeyd etdi ki, ölkədə idarəetmə peşəkarların əlindədir. Lüstrasiyadan vaz keçməklə, əslində, o özünü və yaxın ətrafını qorudu. Çünki özü 10 ildən çox müddət ərzində Sverdlov vilayətinin birinci katibi olmuşdu. Keçmiş partiya elitasına tətbiq ediləcək məhdudlaşdırıcı tədbirlər ona da şamil olunmalıydı.
Parlamentə gəlincə, hələ SSRİ ləğv edilməzdən əvvəl – 4 mart 1990-cı ildə seçilmiş Ali Sovet və Xalq Deputatları Qurultayı mövcudiyyətini saxlayırdı. Ona görə də meydanı keçmiş elitadan təmizləmə tədbirlərinə dair hər hansı qanunvericilik təşəbbüsün dəstəklənməsi şansı yox idi. 1991-ci ildə QKÇP hadisəsinə etiraz olaraq yüzminlərlə insan “Doloy KPSS!” şüarı ilə küçəyə çıxsa da, nə o hadisədən sonra, nə də SSRİ dekabrda de-yure buraxılandan sonra da azad parlament seçkiləri keçirilmədi. Bu, demokratik keçid üçün son dəqəcə zəruri idi və baş verməməsi Rusiyanın ictimai-siyasi həyatına neqativ təsirini göstərdi – ölkədə ikihakimiyyətlilik böhranının əsasını qoydu. Yeltsinlə Ali Sovet arasındakı qarşıdurma 1993-cü ilin payızında parlament binasına atəş açılmasıyla nəticələndi və ardınca Rusiyanın islahat layihəsinin sonunu gətirdi.
Problemin kökü SSRİ-nin 1978-ci ildə qəbul edilmiş konstitusiyasından qaynaqlanırdı. SSRİ dağılan dövrə qədər qüvvədə olan bu sənədə görə, ölkədə hakimiyyətin faktiki mərkəzi Xalq Deputatları Qurultayı sayılırdı. Demokratiyaya keçid məsələləri üzrə tədqiqatçılar Juan List və Stefan Alfred qeyd edirlər ki, əgər 1991-ci ilin payızında bütün səviyyələr üzrə seçkilər keçirilsəydi, Yeltsini dəstəkləyən “Demokratik Rusiya” hərəkatı və onun ətrafında birləşənlər qalib gələrdilər (Juan J. Linz and Alfred Stepan, 1996). Bu, radikal bazar islahatına möhkəm baza qatardı. Prezident isə qanunverici hakimiyyətdən demokratik islahatların formalaşdırılması üçün ciddi dəstək alardı. Həmin dövrdə Yeltsinin populyarlığı həqiqətən də yüksək idi və seçkidə qələbə qazanmağa yetərdi. Amma o, bu yöndə islahatlara başlamaq əvəzinə, iqtisadi reformaları reallaşdırmaq üçün qurultaydan özünə əlavə səlahiyyətlər aldı. Bu qərarla Yeltsin təkcə post-kommunist iqtisadi layihəsini yox, həmçinin zəruri institusional mühit formalaşdırmadığına görə son dərəcə vacib liberal iqtisadi islahatları da təhlükə altına qoydu. Bununla o, həm də parlamentarizmin inkişafının qarşısını almış oldu (Kharcenter, 2025).
Rusiyada keçid ədaləti tədbirlərinin gerçəkləşməsi yolunda digər əngəl müvafiq çağırışları dəstəkləyən ictimai qüvvələrin yoxluğu idi. Keçmiş dissidentlər də daxil, liberal ictimaiyyət təmsilçiləri arasında lüstrasiyanın təhlükəli və lazımsız olması düşüncəsi hakim idi. Keçmişlə hesablaşmaya qarşı olan, onu “əcinnə ovu” adlandıran ictimai rəy vardı. “Memorial” da daxil olmaqla, vətəndaş cəmiyyəti rəhbərliyində lüstrasiyanı “qisas aktı”, “böyük terror”, “qırmızı terror” adlandırmaq, onu bolşeviklər dövründəki repressiyalarla müqayisə etmək düşüncəsi dominantlıq edirdi. Rusiyada lüstrasiya qanunvericiliyinin gərəksizliyi barədə daha bir yayğın fikir bu idi ki, güya sovet cəmiyyətində günahkarlarla qurbanları ayırd etmək mümkün deyil.
Amma bütün bunlara rəğmən, mütləq azlıq təşkil etsələr də, postsovet Rusiyasında lüstrasiya tərəfdarları da vardı. Məsələn, Sank-Peterburq təşkilatı olan “Vətəndaş nəzarəti”nin rəhbəri Boris Pustıntsev bu ideyaya açıq dəstək verirdi. 1993-cü ilin əvvəllərində “Demokratik Rusiya” hərəkatının həmsədiri və xalq deputatı Qalina Starovoytova Ali Sovetə “Totalitar rejimin siyasətini həyata keçirən şəxslərin peşə fəaliyyətinin lüstrasiya üzrə müvəqqəti qadağan edilməsi haqqında” federal qanun layihəsi təqdim etdi. Amma o layihəyə nə “Demokratik Rusiya”nın parlamentdəki çoxluğu, nə də digər deputatlar dəstək verdilər. 1997-ci ildə sənədi təkrarən Dövlət Dumasına təqdim edən Starovoytova eyni halla üzləşdi. 1998-ci ilin 20 noyabrında onu qətlə yetirdilər və onun qanun layihəsi yeganə təşəbbüs olaraq qaldı (Journal of Democracy, 1999).
1991-ci ilin avqustunda Yeltsin partiyanın və DTK-nın arxivlərinin dövlətə verilməsi barədə fərman imzaladı. Bununla bağlı xüsusi komissiya yaradıldı, Hərbi Dəniz Donanmasının siyasi idarəsinin rəhbəri vəzifəsində işləmiş general-polkovnik Dimitri Volkoqanov sədr təyin edildi. Həmin komissiya iki il işlədi, amma fəaliyyəti faktiki olaraq nəticəsiz qaldı. Sovet xüsusi xidmət orqanlarının fəaliyyətini tədqiq edən Emi Knayt 1993-cü ilin payızında belə yazmışdı: “Baxmayaraq ki, DTK 1991-ci ilin sonunda ləğv edilmişdi, onun yerində yaradılan dövlət təhlükəsizlik aparatı arxivlərin saxlanmasına güclü maraq göstərirdi və hər şeyi etdi ki, həmin sənədlərin məxfilikdən çıxarılmasının qarşısını alsın. Eyni zamanda, Yeltsin özü də fərmanının reallaşması üçün heç bir səy göstərmədi. Rusiya prezidenti bu məslənin həllindən tamamilə kənara çəkildi” (Amy Knight, 1993).
1992-ci ilin aprelində “Əməliyyat-axtarış fəaliyyətləri haqqında” Qanun qəbul edildi. 5 iyul 1995-ci ildə Dövlət Dumasında bu sənəd yeni redaksiyada qəbul olundu. Əməliyyat, agentlik fəaliyyətləri, orqanlarla əməkdaşlıq edən şəxslərin adları və s. məlumatlar “dövlət sirri” elan edildi. Bu, arxiv məlumatlarıyla işləməyə ən ciddi maneə oldu. 1991-ci noyabrında Yeltsin “Siyasi repressiya qurbanlarının reabilitasiyası haqqında” Qanunu imzaladı. Lakin bu da kağız üzərində qaldı. Nəticədə nomenklaturanın revanşı barədə Qalina Staravoytovanın 1993-cü ilin əvvəlində dedikləri baş verdi. Sonda hakimiyyət Putinin və güc strukturlarının digər təmsilçilərinin əlinə keçdi.
Gürcüstan və Ukrayna nümunəsi
Sonrakı illərdə demokratikləşmə prosesini başlatmış Gürcüstanda xeyli gecikmiş olsa da, bu istiqamətdə addımlar atdı. 2011-ci ildə parlament yekdilliklə “Azadlıq xartiyası” adlı qanun qəbul etdi. SSRİ təhlükəsizlik organlarının əməkdaşlarına, kompartiyanın və komsomol təşkilatının vəzifəli şəxslərinə seçilmək və dövlət orqanlarında vəzifə tutmaq qadağan edildi. Həmin qadağalar ali təhsil sisteminə, məhkəmə sisteminə və ictimai televiziya rəhbərliyinə də tətbiq olundu (OSVV, 2011).
II Maydan hadisəsi nəticəsində devrilən Yanukoviçdən sonrakı keçid dövründə Ukraynada da lüstrasiya prosesi başladı. Ondan xeyli öncəki Yuşenko dövründə də bu istiqamətdə heç bir iş görülməmişdi.
2014-cü ilin aprelində Ali Rada “Ukraynanın məhkəmə sisteminə etimadın bərpası haqqında” Qanun qəbul etdi (RADA, 2014). Hakimlərin lüstrasiyası hesab olunan bu prosesdə əsas məqsəd məhkəmə qərarlarını, insan hüquqları sahəsində Ukrayna qanunvericiliyini və onların beynəlxalq normalara uyğunluğunu müəyyənləşdirmək idi. Həmin ilin oktyabrında isə “Hakimiyyətin saflaşdırılması haqqında” Qanun qəbul edildi (RADA, 2014). Ukrayna bu məsələyə cəmiyyətin konsolidasiyası və əvvəlki avtoritar rejimin fəaliyyətiylə bağlı neqativ nəticələrin aradan qaldırılması kimi yanaşdı. Həmin qanun hakimiyyətə etimadı bərpa etmək və dövlət orqanlarının Avropa standartlarına uyğun sistemini qurmaq üçün uyğun şərtlər formalaşdırmağı hədəfləyirdi, keçmiş məmurlara və onların dəstəkçilərinə 10 il ərzində dövlət sektorunda və yerli özünüidarəetmədə çalışmağı qadağan edirdi. Bu qadağa həm Sovet dövründə işləyənlərə, həm də 2010-14-cü illərdə Yanukoviç hakimiyyətində vəzifə tutan şəxslərə, Meydan hadisələri zamanı insan hüquq və azadlıqlarının pozan şəxslərə şamil edilirdi. Həmin lüstrasiya prosesinin nəticəsi 2022-ci ilin fevralında – Rusiyanın hücumuna qarşı Ukrayna hakimiyyətinin, ordusunu və xalqının birliyində göründü. Rusiya Ukraynanın siyasi hakimiyyətində və dövlət qurumlarında parçalanma yarada bilmədi, çünki ciddi təmizləmə aparılmışdı. Amma 2014-cü ildə Kırımın işğal edilməsinə, Donetsk və Luqanskda baş verənlərə qarşı Ukraynanın çarəsizliyində məhz bu faktor ciddi rol oynadı. O cümlədən “Berkut”un Maydandakı dinc insanlara atəş açması da keçmiş nomenklaturayla bağlı idi.
Azərbaycan təcrübəsi
Təəssüf ki, Azərbaycanda Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrindəki kimi qanunla tənzimlənən sistemli bir lüstrasiya prosesi baş vermədi. 1992-1993-cü illərdə – Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) hakimiyyəti dövründə sistematik xarakter almayan; hərdən siyasi bəyanatlar, hərdən də qapalı müzakirələr və xaotik kadr dəyişiklikləri səviyyəsində gerçəkləşmiş özünəməxsus “Azərbaycan təcrübəsi”ndə (və ya uğursuzluq nümunəsində) lüstrasiyanın sadəcə işartıları olub (Audrey L. Altstadt, 2017).
Bunun səbəbi ölkədə yeni parlament seçkilərinin keçirilməməsi, qanunverici orqanda (Milli Məclisdə) qərarları qəbul edən 50 nəfərlik “Milli Şura” fraksiyasının olması və həmin qrupda güclər nisbətinin, yəni postsovet nomenklaturayla cəbhəçilərin bərabər sayda (25\25) olmaları idi. Kommunist elitasının təmsilçiləri onların intiharı anlamına gələn lüstrasiya ideyasını hər vəchlə bloklayırdılar.
AXC-nin hakimiyyətə gəldiyi 1992-ci ildə ən böyük müzakirə mövzularından biri keçmiş DTK arxivlərinin açılması idi. Cəmiyyətdə kimin agent, kimin satqın olması ilə bağlı ciddi sorğulama var idi.
Ancaq AXC rəhbərliyi (xüsusilə əsas şəxslər) arxivlərin açılmasının əleyhinə çıxdılar. Onların arqumentinə görə, Qarabağda müharibə getdiyi bir vaxtda arxivlərin açılması cəmiyyəti daxildən parçalaya, vətəndaş müharibəsinə səbəb ola bilərdi. Çünki agent şəbəkəsinə çox sayda tanınmış ziyalı, din xadimi və siyasi fiqurlar daxil idi. Arxivlərin qapalı qalması faktiki olaraq lüstrasiyanın bünövrədən rədd edilməsi demək oldu.
Elçibəyin “milli barışıq” siyasəti
Prezident Əbülfəz Elçibəy təbiətən repressiv və radikal metodların əleyhinə idi. O, post-kommunist elitasını tamamilə düşmən elan etmək əvəzinə, onları yeni müstəqil dövlətin quruculuğuna cəlb etməyə çalışırdı. Onda Elçibəy onları cəzalandırmaq yox, “keçmişi unudub gələcəyə baxmaq” formulasını seçdi və bu, rəsmi sənədlərdə lüstrasiyanın heç adının belə çəkilməməsiylə nəticələndi.
Yəni 1992-1993-cü illər Azərbaycan təcrübəsi “lüstrasiyasızlıq təcrübəsi”dir. Köhnə elita sistemdən hüquqi olaraq təcrid edilmədiyi üçün 1993-cü ilin iyun böhranında həmin nomenklatura və xüsusi xidmət şəbəkəsi çox rahatlıqla konsolidasiya olunaraq hakimiyyəti yenidən ələ keçirdi və öz siyasi revanşını təmin etdi.
Politoloq Samuel Huntinqton özünün “Üçüncü dalğa: 20-ci əsrin sonunda demokratikləşmə” kitabında qeyd edir ki, lüstrasiya qəraı demokratiyaya keçən cəmiyyətin tipi ilə əlaqələdir; qeyd edir ki, bu prosesdə əsas rolu əvvəlki elita və müxalifət oynayır. Tədqiqatçı demokratikləşmə prosesində hakim və müxalif qrupların roluna görə üç tip ölkə müəyyən edir (Samuel Huntinqton, 1991):
1. Hakim elita demokratiya qurmaqla təşəbbüsü əla alır və ardınca rejimin transformasiyasını reallaşdırır (Macarıstan və Bolqarıstan nümunəsi).
2. Müxalif qrupların hakimiyyəti əla aldığı ölkələrdə avtoritar rejim dağılır və ya devrilir, nəticədə yerdəyişmə baş verir (Şərqi Almaniya və Rumuniya nümunəsi).
3. Demokratikləşmə hakimiyyətin və müxalif qrupların birgə fəaliyyəti nəticəsində yaranır (Polşa və Çexoslovakiya nümunəsi).
Huntinqtona görə, keçid ədalətinə dair tədbirlər o ölkələrdə mümkün olur ki, siyasi idarəçilikdə əvəzetmə, yerdəyişmə baş verir. Yəni əvvəlki elita öz iradəsi əleyhinə hakimiyyətdən uzaqlaşdırılır. Qalan hallarda əvvəlki kommunist rəhbərlik ya özü islahat prosesinə təşəbbüs edib, ya da müxalifətlə danışıqlara gedərək özü üçün “bağışlanmaq və unudulmaq” tendensiyası əldə edib.
Digər tədqiqatçı Hilda Velş vurğulayır ki, keçid ədalətinə aid tədbirlərdə uğur və ya uğursuzluq siyasətçilərdən – yəni post-kommunist dövrdə meydanda olan siyasi qüvvələrin bölgüsündən asılıdır. Əsas məqam budur ki, keçmiş elitanın nümayəndələri və kompartiyanın siyasi varisləri hakimiyyətdə qala bilirlərmi? Keçmiş kommunistlərin elektorial gücü nə qədər zəifdirsə, dekommunizasiya prosesi o qədər tez sürətlənmiş olur. Məsələn, Macarıstanda 1994-98, 2002-2010, Litvada 1992-96, Polşada 1993-97, Rumıniyada 1990-96, 2000-2004-cü illərdə islahatlara başlamış hakimiyyətlərdə keçmiş kommunistlər olub. Dekommunizasiya prosesində onlar uğurla əks mövqedə dura biliblər (Helga A. Welsh, 1996).
Tədqiqatçı Con Moran məsələni Herbert Xhirşmanın terminləri ilə şərh edir, vurğulayır ki, post-kommunist dövrdə əhəmiyyətli məqam keçmişlə hesablaşma tədbirlərinə dair “səs” (protest) və “çıxış” (emiqrasiya) faktorlarıdır. Onun məntiqinə görə, hansı ölkədə kommunist rejim proseslərə nisbətən liberal yanaşıb, etirazlara icazə verib və xaricə çıxış imkanları qalıbsa, orda keçid ədalətiylə bağlı yumşaq tədbirlərin qəbulu ehtimalı yüksək olub (Polşa, Macarıstan). Harda ki buna imkan verilməyib (Bolqarıstan, Çexoslovakiya, Şərqi Almaniya), orada keçmişlə hesablaşma tədbirlərinin qəbul edilməsi daha sərt şəkildə tələb olunub (Con Moran, 1994).
Laviniya Stan isə Şərqi Avropa və keçmiş Sovet İttifaqıyla bağlı tədqiqatında vurğulayır ki, kommunist rejimdə ölkə ideoloji sərtlik və repressiya yoluyla idarə olunursa, keçid ədaləti tədbirləri daha radikal olur (Çexiya, Şərqi Almaniya, Estoniya, Latviya, Litva). Əməkdaşlığa və müəyyən islahatlara yol açılan ölkələrdə (Polşa, Macarıstan) proses nisbətən yumşaq gedir. Digər tərəfdən, hansı ölkədə ki, müxalifət çox zəif olur, orda keçid ədalətinin reallaşdırılması üçün çox az impuls müşahidə edilir (Laviniya Stan, 2009).
Çexiya və Slovakiyadakı prosesləri araşdırmış Nadya Nadelski kommunist sistemin legitimlik səviyyəsi ilə keçid ədələtinə dair tədbirlər arasında belə korellyasiya müəyyən edir: “Əvvəlki rejimin legitimliyi cəmiyyətdə nə qədər yüksəkdirsə, toplumun hakimiyyətə münasibətdə ədalət mühakiməsinə nail olmaq motivasiyası o qədər aşağıdır. Bu o deməkdir ki, cəmiyyət əvvəlki elitanın siyasi səhnəyə qayıtmasına icazə verəcək. Keçid dövründə onun barəsində ədalət mühakiməsinə xüsusi meyilli olmayacaq” (Nadya Nedelsky, 2004).
Post-kommunist transformasiyanın təhlili göstərir ki, keçid ədalətinə dair tədbirlərin qəbulu və reallaşdırılması ən az iki faktorun mövcud olmasını diktə edir: birincisi, funksional demokratik institutların mövcudluğu, azad və ədalətli seçkilər yolu ilə hakimiyyət dəyişikliyinin təminatı; ikincisi, təsirli siyasi qüvvənin mövcudluğu, kontr-elitanın və lüstrasiyanı dəstəkləyən siyasilərin önə çıxması, müvafiq qanunun qəbuluna yetəcək qədər sayın konsolidasiyasına nail olunması.
Rusiyanın və Azərbaycan da daxil, digər postsovet ölkələrinin təcrübəsindən görünür ki, yeganə faktor hakimiyyət dəyişikliyinin seçki yolu ilə baş tutmaması deyil. Bu ölkələrdə keçid ədaləti tədbirlərində maraqlı olan siyasi qüvvələr də yaranmayıb.
Bu tədbirlərə dair elmi, siyasi tədqiqatlar göstərir ki, lüstrasiyanın cəmiyyətin demokratik konsolidasiyasına və hakimiyyət institutlarına etimada təsirləri böyükdür. Bunun məntiqi davamı olaraq deyə bilərik ki, lüstrasiya nə qədər əhatəli və siyasi cəzalar nə qədər sərt olsa, demokratiyanın səviyyəsi bir o qədər yüksək olar.
Postsovet sisteminin dağılmasından 35 il keçsə də, ölkəmizdə, Rusiyada və digər respublikalarda (Ermənistan xaric) totalitar rejimin repressiv institutlarına dözümlülük və cinayətdə iştirakla bağlı kadr məhdudiyyətinin yoxluğu tədricən sovet dövrünün zorakı təcrübəsinin bərpasına xidmət etdi. Lüstrasiyadan və başqa tədbirlərdən imtina ona gətirib çıxardı ki, hakimiyyətin və mal-mülkün əhəmiyyətli hissəsi keçmiş nomenklaturanın əlində qaldı.
MŞA ölkələrinin uğurlu demokratikləşmə təcrübəsi fonunda Azərbaycanın və digər postsovet ölkələrinin neqativ təcrübəsi aydın göstərir ki, ciddi institusional islahatlar olmadan, əvvəlki rejimin bürokratlarına aid arxivlər tamamilə açılmadan və keçid ədalətinə dair digər tədbirlər olmadan totalitarizmdən və avtoritarizmdən demokratiya keçid çətin ki, mümkün olsun.
Yuxarıda da qeyd etdiyim kimi, 91-ci ildə müstəqillik əldə edən ölkəmizdə nə demokratik seçkilər yoluyla hakimiyyət dəyişikliyinə təminat yaradıldı, nə də funksional demokratik institutlar formalaşdırıldı. Təsirli siyasi qüvvə (AXC) və kontr-elita olsa da, lüstrasiyanı dəstəkləyən siyasilər önə çıxmadı, hətta müvafiq qanunun qəbulu üçün kifayət qədər konsolidasiya cəhdləri də göstərilmədi.
1990-cı ildə Ali Sovetə keçirilən seçkilərdən sonra çoxluq komunistlərdə idi. 50 nəfərlik Milli Şura (“Demblok”) siyasi qərarlara təsir gücünə malik qüvvə olsa da, parlamentdə lüstrasiya tədbirləri üçün qərar qəbul etdirəcək qədər güclü deyildi və ya heç özlərinin də belə bir düşüncəsi yox idi. 91-ci ildə prezident elan edilən keçmiş birinci katib Ayaz Mütəllibovun komandası da keçmiş elita idi. 92-ci ildə hakimiyyətə gələn Elçibəy komandası da keçmiş elitanı təmizləyə bilmədi, ya da bunu özləri üçün riskli hesab etdilər. Onları nə yüksək vəzifələrdən uzaqlaşdıra, nə arxivləri aça, nə də Elçibəyin reytinqinin yüksək dövründə Ali Soveti buraxıb yeni parlament seçkiləri keçirə bildilər. Heç konstitusion reformlar üçün də addımlar ata bilmədilər. Burda obyektiv (Qarabağ müharibəsi) və subyektiv (vizyonları, istəkləri) səbəblərə toxunmadan faktiki durumu təsvir edirəm.
Nəticədə Elçibəy hakimiyyəti kommunist revanşı (hansı ki, demokratiyaya keçiddə əsas təhdidlərdən biridir) ilə üzləşdi və gözlənildiyi kimi, bu revanşa hazırlıq SSRİ Kommunist Partiyası Siyasi Bürosunun üzvü olmuş DTK generalı Heydər Əliyevin 92-ci ildə yarattığı YAP-ın təsisi (keçmiş elitadan olan 91-lərin təşəbbüsü) ilə başladı. 1993-cü ildəki iyun qiyamında Surət Hüseynovun rəhbərlik etdiyi hərbi hissə ölkədə hakimiyyət böhranı yaratdı. Nəticədə Əliyev və Hüseynovun timsalında keçmiş kompartiya, KGB, QRU elitası konsolidasiya olunaraq ilk etapda parlament rəhbərliyini (orada legitim dayaqları güclü idi), sonra isə bütöv hakimiyyəti “götürdü”. Demokratiyaya ilk və yeganə keçid şansı olan iqtidarın keçid ədalətinə dair heç bir iş görməməsi hakimiyyəti və sərvəti keçmiş elitanın əlində topladı. Sonra da 2003-cü ildə varislik yolu ilə atadan oğula ötürüldü. Kompartiya elitasını komsomolçular əvəzləməyə başladı.
Bunun nəticəsində də totalitarizmdan demokratiya keçid baş tutmadı. Əksinə, avtoritarizm daha da gücləndi və faktiki “tək adam” rejimi formalaşdı. Bu rejim sələflərinin fəaliyyətini sadəcə yeni adda və formada, lakin eyni mahiyyətli üsulla davam edir.
Ona görə də bu proses milli qurtuluş deyil. Ona keçmiş repressiv rejimin, kommunist elitanın “revanşı” demək hər baxımdan doğrudur.
Elçibəy hakimiyyəti dövründə demokratiyaya keçidin tamamlanmaması və keçmiş kommunistlərin yenidən hakimiyyətə qayıdışı ictimai rəydə demokratikləşməylə bağlı negativ fikirləri artırdı; vətəndaşa xeyir gətirməyən dövlətin idarəetməsində onun iradəsinin heç bir rolunun olmaması; dövlətə və hökumətə, seçkili institutlara etimadın qırılması kimi təsəvvürlər qalıcı xarakter aldı. Eyni zamanda, müxalif siyasi qüvvələrə münasibətdə (həm hakimiyyətdə olduqları 92-93-cü illərdə, həm də ondan sonra demokratiyaya keçid üçün ciddi adımlar ata bilmədiklərinə görə) birmənalı olmayan fikirlər, etimasızlıq və s. faktorlarla bağlıdır. Çünki müxalif qüvvələrin əsas elitası da 93-dən əvvəlki demokratik qüvvələr hesab olunan cəmiyyətin təmsilçiləridir.
Ona görə də “Tək adam” rejimi yeni siyasi nəslə və təşəbbüsə bu qədər xoflu yanaşır və heç bir fürsət pəncərəsinin açılmasına imkan vermir. Lakin yuxarıda qeyd etdiyim kimi, cəmiyyəti iki əsas faktordan biri olan demokratiyaya keçid üçün konsolidasiya etmək və siyasi gücünü formalaşdırmaq işinə “Respublika”çı təşəbbüsümüzlə davam etməliyik. Repressiv rejimdən qurtulmağın yolu psixoloji davanı udmaq, müqaviməti davam etdirməkdən keçir.
Nəticə
Yuxarıda aparılan geniş təhlil nümayiş etdirir ki, dərin kök salmış avtoritarizmdən demokratiyaya uğurlu keçid prosesi üçün yalnız köhnə sistemin süqutu kifayət etmir. Bu zaman həm də keçmiş rejimin repressiv aparatı tamamilə ifşa edilməli və proses köhnə elitanın lüstrasiyası ilə tamamlanmalıdır. Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinin təcrübəsi fonunda Azərbaycanın keçid dövründə zəruri institusional və hüquqi addımların atılmamasının acı nəticələrini bu gün bütün cəmiyyət öz dərisində hiss edir.
Yəni 1992-1993-cü illərdəki yeganə demokratik keçid şansı dövründə DTK arxivlərinin açılmaması, köhnə nomenklaturanın idarəetmədən uzaqlaşdırılmaması, əksinə, sovet nomenklaturası ilə qardaşlaşmaq siyasəti cəmi 1 il sonra reallaşan qayıdışın hüquqi və siyasi zəminini hazırladı. Bu revanşist, avtoritar hakimiyyətin möhkəmlənməsi və 30 ildən artıqdır davam etməsi vətəndaş iradəsini heçə sayan, seçkili institutları formal hala gətirən və idarəetməni varislik prinsipi ilə dar bir qrupun əlində cəmləşdirən “tək adam” avtoritarizmini formalaşdırdı.
Təhlil göstərir ki, mövcud repressiv idarəetmə modelindən xilas olmağın və real demokratiyaya keçidin yeganə uğurlu yolu keçmişin ağır fəsadlarından dərs çıxarmaqdır. Bunun üçün ilk növbədə cəmiyyətin proqressiv qüvvələri sülalə avtoritarizminə qarşı psixoloji müqaviməti qorumalı və mütəşəkkil siyasi gücə çevrilməyə çalışmalıdır.
Beynəlxalq təcrübənin və tarixi qanunauyğunluqların göstərdiyi kimi, demokratikləşmə qaçılmazdır və gec-tez baş verəcək! Vacib olanı bu mütləq prosesə hazırlaşmaqdır”.
