Mayın 4-5-də Ermənistanın paytaxtı Yerevanda Avropa Siyasi Birliyinin (ASB) 8-ci sammiti keçirildi. “Gələcəyi qurmaq: Avropada birlik və sabitlik” şüarı ilə təşkil olunan toplantıya Avropa İttifaqına üzv və üzv olmayan ölkələrdən, eləcə də beynəlxalq qurumlardan təxminən 50 nümayəndə heyəti qatıldı.
Sammitdə NATO, Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı (ATƏT), Avropa Şurası və Avropa Parlamenti təmsil olundu. Yerevana Fransa Prezidenti Emmanuel Makron, Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Leyen, Avropa Şurasının prezidenti Antonio Koşta, Avropa İttifaqının xarici siyasət rəhbəri Kaya Kallas, Böyük Britaniyanın Baş naziri Kir Starmer, Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski və digər liderlər iştirak etdi.
Bu sammitin əsas siyasi mənası yalnız Avropa məsələlərinin müzakirəsi deyildi — Yerevan ilk dəfə Cənubi Qafqazda belə genişmiqyaslı Avropa siyasi platformasına ev sahibliyi edirdi.
Ermənistan özünü Avropaya yaxınlaşdırır
Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan sammitin açılışında bildirdi ki, Ermənistan və Azərbaycan arasında artıq sülh reallığa çevrilib və tərəflər sülhün institusional əsaslarını qurmağa çalışırlar.
Paşinyan xüsusi vurğuladı ki, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev videobağlantı ilə olsa da ilk dəfə Ermənistanda keçirilən beynəlxalq tədbirə qoşulub.
Bu, iki ölkə arasında münasibətlərin yeni mərhələyə keçdiyini göstərən simvolik addım kimi təqdim olundu.
Paşinyan xatırlatdı ki, 2022-ci ildə Praqada keçirilən ilk ASB sammitində Ermənistan və Azərbaycan qarşılıqlı olaraq bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanımaq qərarı vermişdi. Onun sözlərinə görə, bu qərar sonrakı sülh prosesinin əsasını qoydu və 2025-ci ildə Vaşinqtonda paraflanan sülh sazişi ilə yekunlaşdı.
Əliyev: “Sülh artıq reallıqdır”
İlham Əliyev çıxışında bildirib ki, Bakı və Yerevan artıq “sülh şəraitində yaşamağı öyrənirlər”.
Azərbaycan Prezidenti deyib ki, Bakı Ermənistan istiqamətində tranzit məhdudiyyətlərini aradan qaldırıb və bunun nəticəsində Ermənistana minlərlə ton yük daxil olub, o cümlədən Azərbaycandan neft məhsulları çatdırılıb.
Onun fikrincə, bu, gələcək iqtisadi münasibətlər üçün baza yaradır.
Əliyev “Tramp marşrutu” adlandırılan yeni nəqliyyat dəhlizindən də danışdı. Onun sözlərinə görə, bu marşrut Ermənistan ərazisindən Naxçıvana keçərək Orta Dəhlizin bir hissəsinə çevriləcək.
Ancaq Əliyev Avropa Parlamentini və Avropa Şurası Parlament Assambleyasını Azərbaycana qarşı “ikili standartlarda” ittiham etdi və Qarabağla bağlı qəbul olunmuş qətnamələri tənqid etdi.
Bu çıxış sammitdə ən gərgin anlardan biri oldu.
Roberta Metsola Əliyevə cavab verdi
Avropa Parlamentinin prezidenti Roberta Metsola Əliyevin tənqidlərinə açıq cavab verdi.
O bildirdi ki, Avropa Parlamenti demokratik yolla seçilən qurumdur və onun qəbul etdiyi qətnamələr səs çoxluğu ilə formalaşır:
“Bu qərarlar kimlər üçünsə narahatlıq yarada bilər, amma biz iş prinsipimizi dəyişmirik.”
Bu cavab sammitdə açıq siyasi polemika yaradan nadir məqamlardan biri kimi yadda qaldı.
Makrondan Paşinyana açıq dəstək və Rusiyaya mesaj
Fransa Prezidenti Emmanuel Makron çıxışında Paşinyanın siyasətini yüksək qiymətləndirdi və bildirdi ki, 8 il əvvəl heç kim Ermənistanı Avropa siyasi məkanının bir hissəsi kimi görmürdü.
Makron dedi ki, Paşinyanın hakimiyyətə gəlişi və Ermənistanın kurs dəyişikliyi ölkəni Rusiyanın təsir dairəsindən uzaqlaşdırıb.
Onun sözlərinə görə, Avropa artıq təhlükəsizlikdə ABŞ-dən, iqtisadiyyatda isə Çindən həddindən artıq asılılığın nəticələrini görür.
Makron Avropanın strateji müstəqilliyinin gücləndirilməsini vacib saydı.
Makronun Yerevana səfəri sammitlə məhdudlaşmadı — bu, həm də onun Ermənistana ilk dövlət səfəri idi.
Zelenski: “Putin diplomatiyaya məcbur edilməlidir”
Sammitin əsas fiqurlarından biri hesab olunan Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Avropa liderləri ilə ikitərəfli görüşlər keçirdi və Rusiyaya qarşı sanksiyaların davam etdirilməsini tələb etdi.
Zelenski dedi ki, bu yay Kreml qarşısında seçim olacaq: ya müharibəni genişləndirmək, ya da diplomatiyaya keçmək.
Onun sözlərinə görə, Avropa Rusiya ilə mümkün danışıqlarda masada olmalıdır və vahid mövqedən çıxış etməlidir.
Zelenski Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh prosesini də müsbət qiymətləndirdi.
Kanada ilk dəfə ASB-də
Sammitin diqqətçəkən hadisələrindən biri Kanadanın Baş naziri Mark Karninin iştirakı oldu.
Bu, Avropa Siyasi Birliyinin tarixində ilk dəfə idi ki, qeyri-Avropa ölkəsinin lideri sammitə qatılırdı.
Antonio Koşta bunu sammitin “tarixi” tərəflərindən biri adlandırdı.
Karni çıxışında qaydalara əsaslanan beynəlxalq düzənin qorunmasının vacibliyini vurğuladı və Avropa ilə daha sıx əməkdaşlıq mesajı verdi.
Böyük Britaniya ilə Avropa İttifaqı arasında yeni yaxınlaşma
Sammit çərçivəsində Ursula fon der Leyen və Böyük Britaniyanın Baş naziri Kir Starmer ayrıca görüş keçirdi.
Görüşdə Londonun Ukraynaya ayrılmış 90 milyard avroluq hərbi kredit paketinə qoşulması müzakirə olundu.
Bu, Brexit-dən sonra Brüssel və London arasında müdafiə sahəsində yeni yaxınlaşmanın siqnalı kimi qiymətləndirildi.
Enerji təhlükəsizliyi yenidən əsas mövzuya çevrildi
Sammitdə Avropanın enerji təhlükəsizliyi ayrıca müzakirə edildi.
Ursula fon der Leyen bildirdi ki, Avropa xarici enerji asılılığından qurtulmalıdır.
Yaxın Şərqdə artan gərginlik və Hörmüz boğazı ətrafındakı risklər fonunda enerji bazarlarında yaranan qeyri-sabitlik Avropanın narahatlığını artırıb.
Ermənistan daxilində etiraz aksiyaları
Sammit ərəfəsində Yerevanda etiraz aksiyaları da keçirildi.
Aksiya iştirakçıları Azərbaycanla müharibələr zamanı itkin düşən şəxslərin taleyinin araşdırılmasını, Bakıda saxlanılan 19 erməni məhbusun geri qaytarılmasını və Qarabağ ermənilərinin qayıdışı üçün addımlar atılmasını tələb etdilər.
Bu etirazlar göstərdi ki, rəsmi sülh gündəliyinə baxmayaraq, Ermənistan cəmiyyətində narahatlıqlar qalmaqdadır.
Gürcüstan-Ukrayna görüşü və regionun gələcəyi
Sammit çərçivəsində Gürcüstanın Baş naziri İrakli Kobaxidze ilə Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski də görüşdü.
Görüşdə ikitərəfli münasibətlər, Avropa inteqrasiyası və regional proseslər müzakirə edildi.
Bu görüş Cənubi Qafqazda Avropa gündəminin yalnız Ermənistanla məhdudlaşmadığını göstərdi.
Tixanovskaya da Yerevanda idi
Belarus demokratik qüvvələrinin lideri Svetlana Tixanovskaya da sammit çərçivəsində Yerevana gəldi.
Bu, onun Ermənistana ilk səfəri idi.
O, sammitdə Belarusun demokratik qüvvələrinin təmsilçisi kimi iştirak edirdi.
Sammit zamanı Ermənistanın Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığının genişlənməsi, o cümlədən siyasi dialoq və inteqrasiya perspektivləri də müzakirə olunub. Növbəti Avropa Siyasi Birliyinin sammitinin 2026-cı ilin noyabrında İrlandiyada və 2027-ci ilin aprelində İsveçrədə keçirilməsi planlaşdırılır.
