ABŞ-nin vitse-prezidenti Cənubi Qafqaza — Ermənistan və Azərbaycana tarixi səfərə hazırlaşır. Gözlənilir ki, Cey Di Vens “Tramp Marşrutu” layihəsinin açılışını edəcək. Uzun illər düşmənçilik və müharibə ilə sıxılmış bu regionda Amerika biznesinin iştirakı sayəsində kommunikasiya xətləri yenidən canlanacaq. Bu gün Bakı ilə Yerevan arasında barışıq Tramp administrasiyasının, demək olar ki, yeganə şərtsiz uğur hekayəsidir. Layihə bütöv bir regionun inkişaf istiqamətini dəyişə biləcəkmi, vitse-prezidentin səfərindən Bakıda, Yerevanda, eləcə də səfər proqramına daxil edilməyən Tbilisidə (baxmayaraq ki, regionun əsas paytaxtlarından biridir) gəlişindən nə gözlənilir — bütün bunları İya Barateli xüsusi olaraq “Novaya qazeta. Yevropa” üçün araşdırıb.
“Bura Putinin ərazisi idi”
Yanvarın 22-də Davosda keçirilən Dünya İqtisadi Forumunda Donald Tramp yeni beynəlxalq təşkilat — “Sülh Şurası”nın nizamnaməsinin imzalanması münasibətilə təntənəli mərasim təşkil etdi. ABŞ prezidenti səhnədə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın arasında əyləşmişdi.
Sülh sazişi paraflandıqdan sonra tərəflər üçtərəfli Vaşinqton Bəyannaməsini imzaladılar. Bu sənəd bütün iştirakçıların qarşısında ərazi iddialarından imtina etmə və nəqliyyat kommunikasiyalarını blokadadan çıxarma öhdəliyi qoyur. Onilliklər ərzində ilk dəfə olaraq Ermənistan və Azərbaycanın, təxminən 1000 kilometr uzunluğunda ortaq sərhədə malik olduqları halda, səfərlər və yük daşımaları üçün dolayısı yollarla hərəkət etməyəcəkləri bir perspektiv formalaşıb.
Vaşinqton Bəyannaməsinin imzalandığı vaxt Ermənistan artıq altı aydan çox idi ki, ABŞ-ın strateji tərəfdaşı statusuna malik idi və öz ərazisində Zəngəzur dəhlizinin inkişafı üzrə eksklüziv hüquqları Amerikaya vermişdi. Bu nəqliyyat marşrutu Azərbaycanın öz eksklavı olan Naxçıvanla birləşdirilməsini nəzərdə tutur. Gələcək yol, təbii ki, Trampın adı ilə adlandırıldı — “Trump Route for International Peace and Prosperity” (“Beynəlxalq sülh və rifah naminə Tramp marşrutu”) və ya qısaca TRIPP.
Trampın vasitəçiliyi ilə barışmış hər iki ölkə üçün başqa faydalı nəticələr də nəzərdə tutulur. 2025-ci ilin sonlarında ABŞ hökuməti “Firebird” startapına Amerikanın “Nvidia” texnologiya korporasiyasının istehsalı olan çiplərin Ermənistana ixracına icazə verdi. “Nvidia” süni intellekt, məlumat mərkəzləri və oyun sənayesi üçün yüksək məhsuldarlıqlı qrafik prosessorların (GPU) layihələndirilməsi üzrə ixtisaslaşıb. Amerika ixrac lisenziyasını aldıqdan sonra “Firebird” şirkəti Ermənistana 500 milyon dollar həcmində ilkin investisiya yatırdığını bildirdi.
Şirkətin bəyanatında qeyd olunur ki, bu, regionda yüksək məhsuldarlıqlı süni intellekt superkompüter infrastrukturu yaradılmasını nəzərdə tutan, milyardlarla dollar dəyərində meqalayihənin başlanğıc mərhələsidir və ABŞ ilə Ermənistan arasında qabaqcıl texnologiyalar sahəsində əməkdaşlıqda yeni bir səhifə açır.
Bu layihənin reallaşdırılması üçün Ermənistan yeni atom elektrik stansiyasından istifadə edəcək. Böyük ehtimalla, bu stansiya da Amerika ilə dostluq çərçivəsində inşa olunacaq.
Bakının da narazılıq üçün bir səbəbi yoxdur: Azərbaycan ABŞ-dan hərbi müdafiə təyinatlı texnikanın tədarükünə dair müqavilələr əldə edəcək.
Bu yeni reallıqda yalnız Moskva hər üç tərəf üçün lazımsız vəziyyətə düşüb.
Yanvarın 21-də Davosda çıxışı zamanı Donald Tramp — həm ABŞ prezidenti, həm də “Sülh Şurası”nın rəhbəri qismində— növbəti dəfə bütün dünyaya bəyan etdi ki, Vladimir Putin onun Azərbaycan və Ermənistanı bu qədər tez və effektiv şəkildə barışdırmasına heyrətləndiyini gizlədə bilmir.
“Artıq bir ildir ki, Rusiya ilə Ukrayna arasındakı müharibəni nizamlamaq üzərində işləyirəm. Mən səkkiz müharibəni həll etmişəm. Putin mənə zəng etdi. Biz Ermənistan və Azərbaycan barədə danışdıq. O dedi: ‘İnana bilmirəm ki, sən bu münaqişəni həll etdin. Mən bunun üzərində on il işlədim, sən isə bunu sözün əsl mənasında bir günə etdin’”, — Tramp bildirib.
ABŞ prezidenti bu çıxışı Davosa səfər ərəfəsində Ağ Evdə keçirilən brifinqdə də təkrarlayıb və Rusiya prezidentinin marağını bununla izah edib ki, “bu, axı Putinin ərazisi idi” — yəni Ermənistan və Azərbaycan Moskvanın təsir dairəsinə daxil idi.
Bundan da əvvəl Tramp Cənubi Qafqazdakı sülhməramlı nailiyyətləri ilə İsrailin Baş naziri ilə şam yeməyi zamanı öyünmüşdü. Bu da təsadüfi deyildi: Trampın yaratdığı “Sülh Şurası” ilk növbədə İsrail–Fələstin münaqişəsini başa çatdırmağı və Qəzzanın bərpasını planlaşdırır.
Davos forumundan cəmi bir neçə gün sonra — Ermənistan və Azərbaycan “Sülh Şurası”nın təsisçi üzvləri olmağa razılıq verdikdən sonra — Tramp öz sosial şəbəkəsində Cənubi Qafqaz ölkələrinə (adlarını hər zaman düzgün tələffüz edə bilmədiyini də etiraf edərək) vitse-prezident Cey Di Vensi göndərdiyini bildirdi.
Tarixi səfər fevral ayında baş tutacaq və hər iki ölkə ilə strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsinə həsr olunacaq.
Dəqiq tarix hələ açıqlanmayıb. Məlum olan ancaq odur ki, fevralın 6-da Cey Di Vens ABŞ nümayəndə heyətinə rəhbərlik edərək Milanda Qış Olimpiya Oyunlarının açılışında iştirak etməlidir.
Tramp bir təbiət hadisəsi kimi
“Biz görürük ki, ABŞ öz ideyalarını nə qədər sürətlə və israrla irəli aparır. Əgər artıq bu axındayıqsa, niyə bu imkandan istifadə etməyək?” — deyə Bakıdakı Cənubi Qafqaz Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru Fərhad Məmmədov “Novaya-Yevropa”ya müsahibəsində bildirir.
“Trampı bir təbiət hadisəsi adlandırmaq olar ki, biz — Ermənistan və Azərbaycan — ona qarşı dura bilmərik. Ona görə də ya bütün neqativi üzərimizə götürməliyik, ya da ‘tayfunun gözündə’ olmalıyıq — ətrafda hər şey dağılanda, sən digərləri ilə müqayisədə özünü nisbətən sakit hiss edirsən”.
Ekspert xüsusilə vurğulayır ki, ən azı indiki mərhələdə Tramp adlı tayfun yeni tərəfdaşlara kifayət qədər mülayim davranır:
“Vacib məqam ondan ibarətdir ki, bu istiqamətdə [Yerevan və Bakı arasında münasibətlərin normallaşdırılması] Trampın demək olar ki, bütün komandası işləyir. Ermənistanla TRIPP sənədini Dövlət Departamentinin rəhbəri imzalayıb, indi isə vitse-prezident Bakıya və Yerevana səfərə gedir. Bu, ABŞ-ın məsələyə ciddi yanaşdığını göstərir. Çünki avqustun 8-dən sonra bir çox skeptiklərdə belə bir təəssürat yaranmışdı ki, bu, Trampın maraq göstərdiyi növbəti münaqişələrdən biridir və tezliklə ABŞ üçün aktuallığını itirəcək — axı biz Amerikadan çox uzağıq, onların təsir dairəsində deyilik. Amma indi biz açıq şəkildə ardıcıl mövqe və avqustun 8-də imzalanmış razılaşmanın icrasında dinamika görürük”.
Məmmədov xüsusilə Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin rolunu vurğulayır: İlham Əliyevin və Nikol Paşinyanın xoş niyyəti, onların 2025-ci ilin iyulunda Əbu-Dabidə keçirilmiş görüşü olmasaydı, Trampın sonrakı səyləri də nəticə verməzdi. Bundan sonra isə ABŞ-ın formalaşdırdığı “keyfiyyətcə yeni gündəlik”lə bağlı böyük ümidlər yaranır.
“Bu baxımdan Yerevan Bakını bir addım qabaqlayır,” — deyə Məmmədov qeyd edir. — “Çünki ABŞ artıq Ermənistanla Strateji Əməkdaşlıq Xartiyasını imzalayıb, Azərbaycanla isə bu cür sənəd hələ formalaşma mərhələsindədir, danışıqların ikinci raundu gedir. Ola bilsin ki, vitse-prezident Vensin səfəri zamanı müəyyən sənədlər qəbul olunsun və ya müqavilələr imzalansın. Məsələn, avqustda Vaşinqtonda Azərbaycan dövlət şirkəti SOCAR ilə Amerikanın ExxonMobil şirkəti arasında əməkdaşlıq memorandumu imzalanmışdı; məntiqli olardı ki, bu artıq müqaviləyə çevrilsin”.
Fərhad Məmmədov həm Azərbaycanın “Sülh Şurası”nda iştirakını, həm də bu təşəbbüsün özünü qətiyyətlə dəstəkləyir və vurğulayır ki, prinsip etibarilə Tramp potensial iştirakçılara “insafla yanaşır”:
“Məsələ burasındadır ki, bir milyard dolların ödənilməsi ilk üç il üçün tamhüquqlu üzvlük şərti deyil. Tramp prezident olduğu müddətdə sərbəst iştirak imkanı yaradır”.
Bununla yanaşı, ekspert Azərbaycanın guya “Sülh Şurası”na üzvlük üçün artıq bir milyard dollar ödədiyi barədə məlumatları təkzib edir:
“Azərbaycan bu pulu ödəməyib və Şura çərçivəsində ölkənin maraqlarına uyğun konkret layihələr ortaya çıxmayınca, yaxın gələcəkdə ödəmək niyyətində də deyil”.
Yerevandakı Təhlükəsizlik Siyasəti Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri, politoloq Areq Koçinyan ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə Yerevan–Bakı tərəfdaşlığının perspektivlərinə azərbaycanlı həmkarı qədər praqmatik yanaşır:
“Dürüst olaq — Trampın yaratdığı ‘Sülh Şurası’nın İsrail–Fələstin münaqişəsini həll edə bilməsi ehtimalı çox da yüksək deyil. Bu halda biz yenidən öz uğur hekayəmizə qayıdırıq və onu irəli aparmalıyıq. Bu təşkilat bizim nümunə ilə məhz o vaxt məşğul ola bilər ki, Fələstin–İsrail münaqişəsini nizamlamaq mümkün olmasın”.
Eyni zamanda, sirr deyil ki, Ermənistanda heç də hamı nə Qərbə doğru kəskin xarici siyasət dönüşünü, nə də Azərbaycanla iqtisadi əməkdaşlıq perspektivlərini dəstəkləmir. Qarabağ müharibəsində ağır məğlubiyyətdən və bölgədən erməni əhalisinin köçündən cəmi bir neçə il keçdiyi bir vaxtda bu gündəmi cəmiyyətin qəbul etməsi çətindir.
Bu narazılıq Nikol Paşinyan hökuməti üçün taleyüklü ola bilər: iyun ayında Ermənistanda mühüm parlament seçkiləri keçiriləcək.
Xüsusilə də yerli politoloq Ovanes Nikogosyan əmindir ki, ABŞ vitse-prezidentinin səfəri Ermənistan hakimiyyəti tərəfindən “artıq faktiki olaraq başlamış seçki kampaniyası kontekstində” istifadə olunacaq.
Nikogosyan həmkarlarından fərqli olaraq ABŞ-nin Cənubi Qafqazda birbaşa strateji maraqlarını görür. O, Amerikanın TRIPP layihəsini İranla sərhəddə iqtisadi mövcudluğun təmin edilməsi ilə əlaqələndirir:
“Bu layihə eyni zamanda Ermənistan–Azərbaycan tənzimləmə (sülh yox) trayektoriyasında nəzarəti gücləndirir və ABŞ maraqlarının əsas daşıyıcısı olan Türkiyənin maraqlarına cavab verir. Bu baxımdan Vensin səfəri artıq əldə olunmuş razılaşmaların təsdiqidir. Ermənistan üçün iqtisadi faydalar mümkündür və bu pis deyil, lakin Vaşinqton üçün ümumi strateji məntiq baxımından ikinci dərəcəlidir — əsas məqsəd Ermənistanın cənub sərhədində möhkəmlənməkdir”, — deyə Nikogosyan bildirir.
“Ermənistanın bəyan etdiyi xarici siyasət diversifikasiyası reaktiv və situativ xarakter daşıyır və əsasən Rusiyanın regiondan — bəlkə də müvəqqəti — çıxışı, habelə qeyri-sabit regional mühit şəraitində ‘boğulmamaq’, səthdə qalmaq məqsədi güdür”.
Gürcüstan: yeni məna qazanan regionda geosiyasi əyalət
Davosda Gürcüstanın adı cəmi bir dəfə çəkildi: Prezident Əliyev bildirdi ki, tezliklə Ermənistan və Azərbaycan yükləri bir-birinə birbaşa göndərə biləcək, Gürcüstan üzərindən keçməyə ehtiyac qalmayacaq. Bununla yanaşı, Gürcüstanın Baş naziri İrakli Kobaxidze Davosdakı Dünya İqtisadi Forumuna dəvət olunmamışdı. Bu, artıq ikinci ildir ki, təkrarlanır.
Qeyd etmək lazımdır ki, Kobaxidzeni ümumiyyətlə nadir hallarda harasa dəvət edirlər. Gürcüstanın yeni strateji tərəfdaşı Çin də Tbilisiyə marağını xeyli azaldıb. Sentyabr ayında Pekində Yaponiyanın kapitulyasiyasının və İkinci Dünya müharibəsinin başa çatmasının 80 illiyinə həsr olunmuş möhtəşəm qələbə paradında “Gürcü Arzusu”na yer verilmədi. Həmin tədbirdə 20 ölkənin lideri, o cümlədən Əliyev və Paşinyan iştirak edirdi. Kobaxidze isə yox idi.
İrakli Kobaxidze ötən il üç dəfə Aşqabadda olub, amma bir dəfə də Brüsseldə olmayıb. Türkmənistana tez-tez səfərlər balans siyasəti ilə izah edilsə də, əslində bu, birtərəfli oyundur: bir il ərzində “Gürcü Arzusu” nə Tramp administrasiyası ilə əlaqə qura bildi, nə də anti-demokratik qanunlar və yüzlərlə pro-Avropa etirazçının saxlanılması səbəbilə qəzəblənmiş Avropa İttifaqını sakitləşdirə bildi. Belə şəraitdə balansdan danışmaq çətindir.
Avropada “Gürcü Arzusu”ndan olan qonaqları yalnız Macarıstanın baş naziri və Slovakiyanın prezidenti məmnuniyyətlə qəbul edir. Bu da partiyanın strategiyasından çox, Avropa İttifaqının Tbilisinin Qərb kursundan yayınmasına cavab olaraq tətbiq etdiyi effektiv boykotun nəticəsidir.
Paradoks ondadır ki, ABŞ da olduqca prinsipial mövqe tutub — halbuki Tramp administrasiyası xaricdə demokratiyanın müdafiəsinə xüsusi həvəs göstərmirdi. Vaşinqton Gürcüstanla strateji tərəfdaşlığın dayandırılması barədə bir il əvvəl qəbul edilmiş qərarı hələ də ləğv etməyib. Gürcüstanın “boz kardinalı” sayılan milyarder Bidzina İvanişviliyə qarşı sanksiyalar da qüvvədə qalır.
Halbuki Gürcüstan regionda ilk olaraq — hələ 2009-cu ildə — ABŞ ilə Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasını imzalamışdı. Ondan əvvəl, 2006-cı ildə ABŞ prezidenti Corc Buş Tbilisiyə səfər etmişdi.
İndi isə jurnalistlər Kobaxidzedən ABŞ vitse-prezidentinin regional səfər çərçivəsində niyə Gürcüstana gəlməyəcəyini soruşduqda, o bunu “Zəngəzur marşrutu” ilə izah etdi:
“Bu səfər xüsusi olaraq TRIPP marşrutuna — ‘Tramp marşrutu’na, Zəngəzura həsr olunub. Ona görə də Amerika siyasətçisinin Azərbaycan və Ermənistana getməsi məntiqlidir”.
Jurnalistlər xatırlatdılar ki, tranzit marşrutu Gürcüstandan da keçir. O zaman Kobaxidze “Bu, onların qərarıdır”, – deməklə kifayətləndi.
“Hazırda Gürcüstan–ABŞ münasibətlərinin kontekstini bilirsiniz. Bu kontekst çox mürəkkəbdir”, — deyə Kobaxidze etiraf etdi və bütün problemləri Ağ Evi tərk etməzdən əvvəl İvanişviliyə qarşı sanksiyaların tətbiqini təmin etmiş Bayden administrasiyasının üzərinə atdı. Hakim partiya Trampın bu sanksiyaları ləğv edəcəyini səbirsizliklə gözləsə də, bu baş vermədi. Beləliklə, “Gürcü Arzusu” üçün gözləmə rejimi, görünür, strateji xarakter almaqdadır:
“Biz səbrlə gözləyirik. Strateji tərəfdaşlığı yeni səhifədən və konkret fəaliyyət planı ilə bərpa etməyə hazır olduğumuzu açıq şəkildə bəyan etmişik və Amerika administrasiyasının qərarını səbirlə gözləyirik”, — deyə Kobaxidze bildirib.
Bu gün Gürcüstan özü üçün qeyri-adi bir vəziyyətə düşüb: ölkə regional liderlik mövqeyini itirərək, Qərblə inteqrasiyada qonşularından geri qalıb. “Georgian Strategic Analysis Center” (GSAC) analitiki, Gürcüstanın İsveçrə, Rusiya, Ukrayna və Moldovada keçmiş səfiri Valeri Çeçelaşvili hesab edir ki, Gürcüstan “geosiyasi əyalətə” çevrilir:
“Bu, rəhbərliyi geosiyasi səthilik və uzaqgörənliyin olmamasından əziyyət çəkən kompakt ölkənin gələ biləcəyi nöqtədir,” — deyə Çeçelaşvili təəssüflə bildirir. — “ABŞ istiqamətində uğursuzluq, Avropa İttifaqı ilə uğursuzluq, qonşularla anlaşılmazlıqlar, Rusiya ilə də uğursuzluq.
Bəs nə qalır? Gürcüstan bu gün kimə arxalana bilər? İrakli Kobaxidze kimə zəng edə bilər, kim onunla danışar? Çətin sualdır. Amma Əliyev və Paşinyan istənilən Avropa paytaxtı ilə, hətta Trampla belə danışa bilirlər”.
Son vaxtlar tez-tez müzakirə olunan Ermənistanla Azərbaycan arasında nəqliyyat marşrutlarının inkişafı və Gürcüstanın tranzit funksiyasını itirməsi mövzusuna gəlincə, Çeçelaşvili “dəhliz məntiqindən çıxıb, bütün Cənubi Qafqazın nəqliyyat-kommunikasiya məntiqinə keçməyi” təklif edir:
“Biz bu yolun açılması ilə bağlı narahatlığımızı ifadə etmək əvəzinə, bütün Cənubi Qafqaz nəqliyyat-kommunikasiya məkanının kontekstində işləməliyik. Regionda sülh və sabitlik Gürcüstan üçün də faydalıdır — bu, bizim üçün tamamilə yeni imkanlar yaradır. Yeni şəraitdə ümumi regional maraqları anlayaraq rəqabət aparmağı öyrənməliyik”.
Gürcüstan Atlantik Şurasının vitse-prezidenti, Gürcüstanın keçmiş müdafiə nazirinin müavini və ABŞ-dakı sabiq səfiri Batu Kutelia da bu fikirdədir . O hesab edir ki, Trampın təşəbbüsü Cənubi Qafqazın bütün regionu üçün nəhəng geosiyasi perspektivlər vəd edir.
“Bizim region İranla yanaşı yerləşir və Rusiyanın təsir dairəsi kimi qəbul olunurdu. Qarabağ münaqişəsi regionda destruktiv manipulyasiya üçün yaxşı alət idi — ABŞ müdaxilə edənədək belə idi. İndi isə yeni imkanlar açılır.
Cənubi Qafqaz Yaxın Şərqə, Mərkəzi Asiyaya, böyük Xəzər regionuna körpüdür və Gürcüstan üzərindən, Qara dəniz vasitəsilə Avropa ilə əlaqələnir.
Daha geniş baxsaq, Cənubi Qafqaz Rusiya ilə Çin arasında maraqlı bir üçbucağa çevrilib. Ətrafda parçalanma prosesi gedir: Rusiya Ukrayna müharibəsi səbəbindən böyük ehtimalla siyasi məğlubiyyətə uğrayacaq. Bu məğlubiyyətə Çində vəziyyətin çətinləşməsi əlavə olunur. İranda isə ayətullahlar rejiminin legitimliyi zəifləyir.
Bu geosiyasi mübarizədə Cənubi Qafqazın yeni dünya nizamında öz yerini tapmaq üçün real şansı yaranır.
Məhz buna görə ABŞ-ın vitse-prezidenti regiona gəlir — çünki sülhün qurulması və geosiyasi istiqamətin dəyişdirilməsi üzrə xalları Amerika qazandı və bu, əvvəllər Rusiyanın və İranın oyun meydanı hesab edilən bir məkanda baş verdi.
Gürcüstan hələlik bu tənlikdən tam kənarda qalsa da, proses bitməyib, onun uzun bir davamı olacaq. Ona görə də biz hələ gecikməmişik”.
