JAMnews-un materialı
Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan noyabrın 5-də jurnalistlərə deyib ki, fövqəladə vəziyyət yaranmasa, noyabrın 8-də, Zəfər Günündə Azərbaycana gedəcək. O, İlham Əliyevlə telefonla danışdığını, Bakıya həm kəşfiyyat rəisini, həm də xarici işlər nazirini göndərdiyini bildirib:
“İki ölkənin qırılmaz bağı ortaq tariximizin, mədəniyyətimizin, taleyimizin və inşallah gələcəyimizin məhsuludur”.
Lakin bu səfər iki aylıq soyuqluğun fonunda baş tutur. Prezident Əliyev oktyabrın 30-da Ankarada keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının sammitinə getməyib. Halbuki həmin sammitdə təşkilata sədrlik Azərbaycandan Türkiyəyə keçirdi.
Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidanın Bakı səfəri barədə oktyabrda yazmışdıq.
Bəs, mübahisənin həlli üçün Ankara nə edib, Bakı nə istəyir və bu, iki ölkənin münasibətləri barədə nə deyir?
Mübahisə necə böyüdü?
Sentyabrda Azərbaycanda məktəblilər üçün yeni geyim qaydaları tətbiq olundu. Qaydalarda hicab adı çəkilmir, amma hicablı şagirdlər məktəbə buraxılmamağa başladı. Ərdoğan BMT Baş Assambleyasında ölkə adı çəkmədən məktəblərdəki başörtüsü qadağalarını tənqid etdi. Bakıda bu, Azərbaycana dolayı irad kimi qəbul olundu.
Sonrakı hadisələr belə inkişaf edib:
- 2 oktyabr. Əliyev Yeni Azərbaycan Partiyasının qurultayında deyib: “Bizə heç kimin köməyi də lazım deyil, himayədarlığı da lazım deyil”. O, xarici siyasətin elə qurulmalı olduğunu bildirib ki, “heç kim bizim işimizə müdaxilə etməsin”.
- 12 oktyabr. Daxili İşlər Nazirliyi geyim qaydalarına qarşı aksiyalarda 37 nəfərin saxlanıldığını bildirib. Həmin gün Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saral “X”də yazıb: “Azərbaycanda başörtülü şagirdlərin təhsil hüququnun əngəllənməsi qəbuledilməzdir! Başörtüsü əngəl deyil, inancın tələbidir!”
- 13 oktyabr. YAP Saralın sözlərini “populist, məsuliyyətsiz” adlandırıb və “AKP iqtidarını bu zərərli siyasətdən çəkinməyə” çağırıb.
- 19 oktyabr. Azərbaycan Mətbuat Şurası Türkiyə mediasında “qərəzli kampaniya” aparıldığını bildirib. Şuraya görə, məktəbli forması barədə qərar kontekstdən çıxarılaraq “hicab qadağası” kimi təqdim olunur.
- 21 oktyabr. Azərbaycan 31 Türkiyə vətəndaşının ölkəyə girişini qadağan edib. Siyahıda “Yeniden Refah” partiyasının sədri Fatih Erbakan, deputat Ömər Faruk Gergerlioğlu və bir neçə jurnalist var. Səbəb kimi onların sosial mediada Azərbaycanın konstitusiya quruluşuna və rəhbərliyinə qarşı çıxışları göstərilib. Türkiyə mediasının yazdığına görə, həmin gün Ərdoğan Əliyevə zəng edib və onu Ankara sammitinə dəvət edib.
- 25 oktyabr. Ərdoğan Saralı vəzifədən azad edib.
- 30 oktyabr. Əliyev Ankara sammitinə getməyib, Azərbaycanı xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov təmsil edib.
Ankara nəyə güzəştə gedib?
Ən görünən addım Saralın istefasıdır. “Middle East Eye” nəşrinin mənbələrinə görə, Bakı Ankaradan üç şey istəyib:
Müşavirin işdən çıxarılması, Əliyevi təhqir edən şərhçilərin məhkəməyə verilməsi və siyahıdakı sosial media hesablarının bağlanması. Nəşr yazır ki, Ankara bəzi hesabları bloklayıb.
Saral özü isə geri çəkilməyib. O, prezidentin xahişi ilə getdiyini deyib, amma üzr istəməli bir şey demədiyini bildirib: “Azərbaycan mənim öz vətənimdir”.
“Middle East Eye”in yazdığına görə, Türkiyə rəsmiləri mübahisəni “anlaşılmazlıq” adlandırır. Ərdoğan sammitdə Azərbaycanın adını çəkmədən deyib:
“Türk dünyasının ailə fotoşəklində ayrılığa, ədavətə, ixtilafa yer yoxdur”.
Noyabrın 3-də isə Cənubi Koreyaya uçarkən Azərbaycan hava məkanından pilotun radiosu ilə Əliyevi Zəfər Günü münasibətilə təbrik edib.
Bakı nə istəyir?
Rəsmi Bakı sammitə getməməyin səbəbini açıqlamayıb. APA-nın yazdığına görə, Əliyev həmin gün Bakıda FIFA-nın U-15 Dünya Kubokunun bağlanış mərasimində iştirak etməli idi.
Bakı Ankaranın başqa sözlərinə də həssas yanaşır. “Middle East Eye” yazır ki, Ərdoğan oktyabrda bir fondun tədbirində türkiyəli uşaqların artıq geyimə və ya siyasi baxışlara görə xaricdə oxumağa ehtiyacı olmadığını deyib. Azərbaycanda bu da növbəti irad kimi qəbul olunub.
Nəşrin danışdığı azərbaycanlı mənbə isə Bakının istəyini belə ifadə edib: Türkiyə “bir millət, iki dövlət” olduğumuzu qəbul etməlidir. Yəni Bakı Ankaranın daxili məsələlərdə söz sahibi olmasını istəmir.
“Xəzər” Araşdırma və Təhlil Mərkəzinin rəhbəri Elman Fəttah da oxşar fikirdədir. O, Azadlıq Radiosuna deyib: “Bu, Türkiyənin veto hüququnu tanımamaqdır”. Fəttahın fikrincə, Əliyev iki ölkə arasındakı gizli gərginliyi “planlaşdırılmış bir qərarla dini müstəviyə daşıyır”.
Politoloq Asif Nərimanlı isə hesab edir ki,
“Bakı-Ankara xəttindəki gərginliyin daha dərin qatları var”.
O, “TodayPress”ə deyib ki, Əliyevin sammitə getməməsi bunu deməyə əsas verir.
Mübahisənin arxasında nə var?
Bu dərin qatlardan biri İsraildir. Türkiyədə Azərbaycanın İsraillə yaxınlığı, xüsusən Qəzza müharibəsindən sonra, ciddi narazılıq doğurur. “Middle East Eye” yazır ki, oktyabrda Ərdoğan İsrail prezidenti İsaak Hersoqla qarşılaşmamaq üçün Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (CICA) sammitinə getməyib, Fidan isə Hersoqun çıxışını boykot edib. Bakı bunu Əliyevə qarşı jest kimi qəbul edib.
İkinci qat Ermənistandır. “OC Media”nın təhlilinə görə, Ankara Yerevanla münasibətləri normallaşdırmağa can atır, Bakı isə bunu öz sülh prosesinə bağlamaqda israr edir.
Amma iki ölkəni bir-birinə bağlayan maraqlar da böyükdür. “OC Media”nın yazdığına görə, sentyabrın 30-da tərəflər təxminən 500 milyon dollarlıq müdafiə müqavilələri imzalayıb. 2026-cı ilin əvvəlində isə Abşeron yatağından Türkiyəyə 15 il qaz verilməsi barədə saziş bağlanıb. 2024-cü ildə Türkiyənin idxal etdiyi qazın təxminən 22 faizi Azərbaycanın payına düşüb. Türkiyə Ticarət Nazirliyinin məlumatına görə, 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət 4,3 milyard dollar olub.
Səfər nəyi dəyişə bilər?
Politoloq Elxan Şahinoğlu Ərdoğanın gəlmək qərarını “doğru qərar” adlandırıb. Onun sözlərinə görə,
“İki müttəfiq arasında hər hansı səbəbdən gərginlik yaranırsa, bunun ortadan qaldırılmasını uzatmaq lazım deyil”.
Şahinoğlu xatırladıb ki, 2009-cu ildə Türkiyə ilə Ermənistanın yaxınlaşması fonunda da Ərdoğan Bakıya gəlib, Milli Məclisdə çıxış edib və münasibətlər əvvəlki məcrasına qayıdıb.
Gərginliyin yumşaldığına dair bir işarə də var. “Karar” qəzetinin yazdığına görə, Türkiyə BMT-nin baş katibi postuna keçmiş xarici işlər naziri Feridun Sinirlioğlunun namizədliyini düşünərkən Azərbaycan Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin namizədini dəstəkləmişdi. Amma oktyabrın sonunda XİN-in mətbuat katibi Ayxan Hacızadə Türkiyənin Sinirlioğlunu irəli sürməsini alqışlayıb.
Növbəti sınaq bu ay Antalyada keçiriləcək BMT-nin iqlim konfransı COP31 olacaq. “Middle East Eye”in yazdığına görə, Ankara Əliyevin oraya gəlməsini istəyir. Bakı isə hələlik bunu təsdiqləməyib.
