{"id":193331,"date":"2019-01-04T19:56:23","date_gmt":"2019-01-04T19:56:23","guid":{"rendered":"https:\/\/www.meydan.tv\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/"},"modified":"2019-01-04T19:56:23","modified_gmt":"2019-01-04T19:56:23","slug":"guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/","title":{"rendered":"G\u00fccl\u00fc siyasi sisteml\u0259rin universal prinsipl\u0259ri v\u0259 reall\u0131qlar"},"content":{"rendered":"<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/fexreddin-mehdiyev\/\" alt=\"F\u0259xr\u0259ddin Mehdiyev\" class=\"wp-image-98392\"\/><figcaption>\n    F\u0259xr\u0259ddin Mehdiyev<br \/>\n  <\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  D\u00fcnyan\u0131n siyasi x\u0259rit\u0259sind\u0259 iki y\u00fcz\u0259 yax\u0131n d\u00f6vl\u0259t var. Bu \u00f6lk\u0259l\u0259rin az bir hiss\u0259si, 27 \u00f6lk\u0259 inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r hesab edilir. Sosial-iqtisadi s\u0259viyy\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r iki qrupa &#8211; y\u00fcks\u0259k v\u0259 orta inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 ayr\u0131l\u0131rlar. \u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r \u0259halinin y\u00fcks\u0259k h\u0259yat s\u0259viyy\u0259si, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u00fcmumi daxili m\u0259hsulun y\u00fcks\u0259kliyi il\u0259 f\u0259rql\u0259nirl\u0259r. \u201cB\u00f6y\u00fck yeddil\u0259r\u201d adlanan AB\u015e, Yaponiya, Kanada, \u0130taliya, Fransa, B\u00f6y\u00fck Britaniya da d\u00fcnya s\u0259naye m\u0259hsulunun 50%-i, k\u0259nd t\u0259ss\u0259r\u00fcfat\u0131 m\u0259hsulunun 25%-i istehsal edilir. B\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 d\u00fcnya \u0259halisinin 15%-nin ya\u015fanmas\u0131na baxmayaraq, d\u00fcnya s\u0259naye m\u0259hsulunun 60%-i, k\u0259nd t\u0259ss\u0259r\u00fcfat m\u0259hsulunun 40%-i istehsal edilir. AB\u015e, Yaponiya, AFR , Fransa, \u0130ngilt\u0259r\u0259 b\u00f6y\u00fck elmi-texniki potensiala malik \u00f6lk\u0259l\u0259rdir, inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 elm\u0259 s\u0259rf olunan v\u0259saitin 80%-nin \u00e7oxu bu be\u015f \u00f6lk\u0259nin pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, Kanada, Avstraliya ittifaq\u0131, CAR, Yaponiya, C\u0259nubi Koreya Respublikas\u0131 v\u0259 qism\u0259n d\u0259 AB\u015e istisna olmaqla bu qrup \u00f6lk\u0259l\u0259rin he\u00e7 biri s\u0259nayenin t\u0259l\u0259bat\u0131n\u0131 \u00f6z t\u0259bii resurslar\u0131n\u0131n hesab\u0131na t\u0259min etmir. \u0130qtisadi, el\u0259c\u0259 d\u0259 h\u0259rbi potensial\u0131na, elmi-texniki inki\u015fafda pay\u0131na, beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259ki n\u00fcfuzlar\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259min \u00f6lk\u0259l\u0259r g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259tl\u0259r hesab edilir. Siyasi, iqtisadi, insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259mini, demokratiyan\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 s. sah\u0259d\u0259 apar\u0131lan beyn\u0259lxalq qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259 h\u0259min \u00f6lk\u0259l\u0259r reytinqd\u0259 \u00f6nc\u00fcll\u0259r s\u0131ralar\u0131ndad\u0131r. Bu m\u0259nada h\u0259min d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t adland\u0131rmaq d\u00fczg\u00fcn olard\u0131. \u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rin sosial iqtisadi qurlu\u015funu v\u0259 \u0259n m\u00fch\u00fcm\u00fc siyasi sistemini t\u0259hlil etdikd\u0259 h\u0259min \u00f6lk\u0259l\u0259rin x\u00fcsusil\u0259 siyasi sisteml\u0259rind\u0259 b\u00f6y\u00fck ox\u015farl\u0131qlar a\u015fkar olunur, siyasi sistemin g\u00fccl\u00fc v\u0259 dinamik olmas\u0131 il\u0259 f\u0259rql\u0259nirl\u0259r. Siyasi sistemin g\u00fcc\u00fc il\u0259 d\u00f6vl\u0259tin g\u00fcc\u00fc aras\u0131nda \u0259laq\u0259 m\u00f6vcuddur. M\u00fcqayis\u0259li t\u0259hlill\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, h\u0259min \u00f6lk\u0259l\u0259rin d\u00f6vl\u0259t qurulu\u015fu \u0130ngilt\u0259r\u0259 parlamentarizminin v\u0259 ya AB\u015e Prezidentli Respublika idar\u0259\u00e7iliyinin modifaksiyalar\u0131d\u0131r.\n<\/p>\n<p>\n  Siyasi sistemin g\u00fccl\u00fc olmas\u0131n\u0131 \u015f\u0259rtl\u0259ndir\u0259n \u0259sas \u015f\u0259rt sistemin c\u0259miyy\u0259tin inki\u015faf qanunlar\u0131na \u0259saslanmas\u0131d\u0131r. Hakimiyy\u0259tl\u0259r vaxta\u015f\u0131r\u0131 siyasi partiyalar\u0131n m\u00fcbariz\u0259si il\u0259 ke\u00e7iril\u0259n \u0259sas\u0259n proporsional se\u00e7ki yolu il\u0259 formala\u015f\u0131r, n\u0259tic\u0259d\u0259 sistem &#8211; siyasi elitan\u0131 dinamik v\u0259 sivil formada d\u0259yi\u015fir, vaxta\u015f\u0131r\u0131 yeni \u2013yeni siyasi q\u00fcvv\u0259l\u0259ri siyasi elitaya g\u0259tirir .\n<\/p>\n<p>\n  Bu qrup \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 se\u00e7icil\u0259r lider\u0259 deyil, partiya v\u0259 partiyalar\u0131n se\u00e7ki proqramlar\u0131na s\u0259s verirl\u0259r. Se\u00e7kil\u0259rd\u0259 qalib g\u0259l\u0259n part\u0131yalar komanda formas\u0131nda hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lirl\u0259r v\u0259 se\u00e7ki proqramlar\u0131n\u0131n yerin\u0259 yetirilm\u0259sind\u0259 komanda m\u0259suliyy\u0259ti da\u015f\u0131y\u0131rlar. Se\u00e7kil\u0259rd\u0259 uduzan partiya proqram v\u0259 komandalar\u0131 il\u0259 siyasi r\u0259qab\u0259t \u015f\u0259raitind\u0259 n\u00f6vb\u0259ti v\u0259 n\u00f6vb\u0259d\u0259nk\u0259nar se\u00e7kil\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r m\u00fcxalif\u0259td\u0259 qal\u0131rlar.\n<\/p>\n<p>\n  Bel\u0259likl\u0259, bu sistemd\u0259 liderizm x\u0259st\u0259liyin\u0259, siyasi feti\u015fizm\u0259 yer qalm\u0131r. Bununla \u0259laq\u0259dar olaraq h\u0259min \u00f6lk\u0259l\u0259rin siyasi tarixind\u0259 maraql\u0131 v\u0259 ibratamiz hadis\u0259l\u0259r az deyil. \u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin o vaxtk\u0131 hakimiyy\u0259ti fa\u015fist Almaniyas\u0131na m\u00fcnasib\u0259td\u0259 t\u0259slim\u00e7ilik siyas\u0259ti apar\u0131rd\u0131. Apar\u0131lan t\u0259slim\u00e7ilik siyas\u0259ti fa\u015fist Almaniyas\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirdi v\u0259 \u015firnikl\u0259ndirdi, q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 fa\u015fist Almaniyas\u0131 Avropan\u0131n \u0259sas \u00f6lk\u0259l\u0259rini i\u015f\u011fal etdi v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 b\u00f6y\u00fck h\u00fccumlara ba\u015flad\u0131. \u00d6lk\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn son d\u0259r\u0259c\u0259 a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259td\u0259 t\u0259slim\u00e7ilik siyas\u0259tini s\u0259rt t\u0259nqid ed\u0259n \u00e7ox populyar siyas\u0259t\u00e7i U.\u00c7\u00f6r\u00e7il (Churchill) Ba\u015f nazir se\u00e7ilir. U.\u00c7\u00f6r\u00e7il \u00f6lk\u0259ni s\u0259f\u0259rb\u0259r edir, Almaniyaya qar\u015f\u0131 SSR\u0130 il\u0259 ittifaqa daxil olur, fa\u015fist Almaniyas\u0131na qar\u015f\u0131 beyn\u0259lxalq koalisiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131nda bilavasit\u0259 i\u015ftirak edir. \u0130ngilt\u0259r\u0259 \u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n qalib \u00e7\u0131x\u0131r. V\u0259 s\u00f6zs\u00fcs ki, U.\u00c7\u00f6r\u00e7il Ba\u015f nazir kimi \u0130ngilt\u0259r\u0259nin m\u00fcharib\u0259d\u0259 qalibiyy\u0259tind\u0259 m\u00fcst\u0259sna rol oynay\u0131r. Lakin 1945 \u2013ci ild\u0259 m\u00fcharib\u0259nin z\u0259f\u0259r \u00e7a\u011f\u0131nda ke\u00e7iril\u0259n parlament se\u00e7kisind\u0259 U.\u00c7\u00f6r\u00e7ilin xalq aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuz sahibin\u0259 olmas\u0131na baxmayaraq, se\u00e7icil\u0259r m\u00fcxalif\u0259t\u0259 &#8211; Leybaristl\u0259r Partiyas\u0131na s\u0259s verirl\u0259r, partiyan\u0131n lideri Ettli Ba\u015f nazir se\u00e7ilir v\u0259 U.\u00c7\u00f6r\u00e7il Ba\u015f nazir kimi hakimiyy\u0259td\u0259n gedir.\n<\/p>\n<p>\n  Ba\u015fqa bir misal. M\u0259lumdur ki, AB\u015e-da F.Ruzveltin (Fraklin Roosevelt) d\u00f6rd d\u0259f\u0259 dalbadal prezident se\u00e7ilm\u0259si nadir hadis\u0259 idi. F.R\u00fczveltin prezidentliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 &#8211; 1929-33-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 AB\u015e b\u00f6y\u00fck depressiyan\u0131 aradan qald\u0131r\u0131r, daha da g\u00fccl\u0259nir, \u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n qalib \u00e7\u0131x\u0131r, 1944-c\u00fc ild\u0259 AB\u015e pulu \u2013 dollar beyn\u0259lxalq valyuta \u0259m\u0259liyyatlar\u0131nda d\u00fcnya puluna \u00e7evrilir v\u0259 s. AB\u015e elmi-iqtisadi, h\u0259rbi potensial\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyan\u0131n n\u0259h\u0259ng g\u00fcc m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrilir. B\u00fct\u00fcn bunlar F.Ruzveltin prezidentliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ba\u015f verir. V\u0259 prezident kimi AB\u015e tarixind\u0259ki nailiyy\u0259tl\u0259rd\u0259 F.Ruzveltin misilsiz xidm\u0259tl\u0259ri dan\u0131lmazd\u0131r. Lakin AB\u015e-da b\u00f6y\u00fck u\u011furlardan da bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r ki, xidm\u0259tl\u0259rind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq prezidentin dalbadal iki d\u0259f\u0259d\u0259n art\u0131q se\u00e7ilm\u0259si yolverilm\u0259zdir v\u0259 bu bar\u0259d\u0259 konstitusiyada d\u0259yi\u015fiklik edilir.\n<\/p>\n<p>\n  G\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, tamamil\u0259 haql\u0131 olaraq \u0130ngilt\u0259r\u0259 parlamentarizmi v\u0259 AB\u015e Respublika Prezident idar\u0259\u00e7ilik institutu yaln\u0131z c\u0259miyy\u0259tin inki\u015faf qanunlar\u0131n\u0131 \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fcr, bu qanun da t\u0259l\u0259b edir ki, zaman d\u0259yi\u015fdikc\u0259 siyasi elita d\u0259yi\u015fm\u0259lidir, siyasi r\u0259qab\u0259t \u015f\u0259raitind\u0259 yeni-yeni q\u00fcvv\u0259l\u0259r hakimiyy\u0259td\u0259 t\u0259msil olunmal\u0131d\u0131r.\n<\/p>\n<p>\n  Bu idar\u0259\u00e7ilik sisteml\u0259rind\u0259 volyuntarizm\u0259 d\u0259 yer yoxdur. AB\u015e Konstitutsiyas\u0131nda hakimiyy\u0259t b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u00fcn d\u0259qiq t\u0259nziml\u0259nm\u0259si q\u0259rarlar\u0131n q\u0259bul edilm\u0259sind\u0259 subyektivliyi v\u0259 volyuntalizmi istisna edir. Prezident idar\u0259\u00e7iliyinin AB\u015e modeli dedikd\u0259, qanunverici, icraedici, m\u0259hk\u0259m\u0259 hakimiyy\u0259ti aras\u0131ndak\u0131 d\u00fczg\u00fcn, optimal t\u0259sir-\u0259ks t\u0259sirin proporsional\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturuq. Bu model g\u00fccl\u00fc Prezident, g\u00fccl\u00fc Parlament, m\u00fcst\u0259qil m\u0259hk\u0259m\u0259 hakimiyy\u0259tin\u0259 \u0259saslan\u0131r. N\u0259h\u0259ng d\u00f6vl\u0259tin icra hakimiyy\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 \u2013 Prezident Konstitusiya \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir, lakin Prezidentin Konstitusiya v\u0259 qanunlara uy\u011fun olmayan ist\u0259nil\u0259n q\u0259rar\u0131n\u0131 m\u0259hk\u0259m\u0259 d\u0259rhal q\u00fcvv\u0259d\u0259n sal\u0131r. Bu bar\u0259d\u0259 \u00e7oxlu n\u00fcmun\u0259l\u0259r m\u00f6vcuddur. Bu yax\u0131nlarda AB\u015e Prezidenti Tramp\u0131n m\u0259tbuat konfrans\u0131nda jurnalistl\u0259rd\u0259n birinin davran\u0131\u015f\u0131 Prezidentin naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131na s\u0259b\u0259b olur v\u0259 onun akkreditasiyas\u0131 l\u0259\u011fv olunur. Jurnalist bununla \u0259laq\u0259dar olaraq m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 m\u00fcraci\u0259t edir v\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 q\u0259rar\u0131 q\u00fcvv\u0259d\u0259n sal\u0131r v\u0259 jurnalistin akkreditasiyas\u0131n\u0131 b\u0259rpa edir.\n<\/p>\n<p>\n  Bizim \u0130ngilt\u0259r\u0259 parlamentarizminin \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259rin\u0259 istinad etm\u0259yimiz s\u0259b\u0259bsiz deyil. \u0130ngilt\u0259r\u0259 parlamentarizminin \u0259saslar\u0131 1215-ci ild\u0259 \u201cAzadl\u0131qlar\u0131n B\u00f6y\u00fck Xartiyas\u0131\u201d m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m s\u0259n\u0259di il\u0259 ba\u015flay\u0131b. H\u0259min tarixi s\u0259n\u0259din m\u00fcst\u0259sna \u0259h\u0259miyy\u0259ti ondan ibar\u0259t oldu ki, bununla m\u0259hk\u0259m\u0259 hakimiyy\u0259tinin, t\u0259qsirsizlik prezumpsiyas\u0131 prinsipinin \u0259saslar\u0131 qoyuldu. 1832-1867-ci ill\u0259rd\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 Parlamentarizmi \u0259sas\u0259n formala\u015f\u0131r. Parlament\u2013 \u0130cmalar Palatas\u0131 yarars\u0131z nazirl\u0259ri hakimiyy\u0259td\u0259n k\u0259narla\u015fd\u0131rmaq s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rini al\u0131r, ikipartiyal\u0131 sistem yaran\u0131r, se\u00e7kil\u0259rd\u0259 qalib g\u0259l\u0259n partiya hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lir, h\u00f6kum\u0259ti foramala\u015fd\u0131r\u0131r. Se\u00e7kil\u0259rd\u0259 uduzan partiya m\u00fcxalif\u0259t\u0259 ke\u00e7ir. M\u0259n\u0259 el\u0259 g\u0259lir ki, \u0130ngilt\u0259r\u0259nin b\u00f6y\u00fck inki\u015faf yolu Azadl\u0131qlar\u0131n B\u00f6y\u00fck Xartiyas\u0131ndan ba\u015flay\u0131b v\u0259 Parlamentarizm idar\u0259\u00e7iliyi \u0130ngilt\u0259r\u0259ni inki\u015faf s\u0259viyy\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 d\u00fcnyada s\u00f6z sahibi edir. Bu \u0259srd\u0259 d\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 d\u00fcnyan\u0131n siyasi, elm, t\u0259dris, texniki t\u0259r\u0259qqi, maliyy\u0259 m\u0259rk\u0259zidir.\n<\/p>\n<p>\n  Buradan t\u0259bii bir sual yaran\u0131r; n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259 tarixin s\u0131na\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, bu g\u00fcn d\u0259 \u00f6z q\u00fcdr\u0259tini saxlayan m\u0259lum idar\u0259\u00e7ilik sistemind\u0259n istifad\u0259 etmir? Sual\u0131n cavab\u0131 ayd\u0131nd\u0131, n\u00fcmun\u0259 g\u0259tirdiyimiz idar\u0259\u00e7ilik sisteml\u0259ri h\u0259min \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki siyasi elitalar\u0131n \u015f\u0259xsi maraqlar\u0131na cavab vermir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 konstitusiyalar\u0131nda prezidentlik idar\u0259\u00e7iliyini b\u0259yan ets\u0259l\u0259r d\u0259, bu idar\u0259\u00e7iliyin imitasiyas\u0131n\u0131 yarad\u0131rlar. Misal \u00fc\u00e7\u00fcn, SSR\u0130 da\u011f\u0131ld\u0131\u011fdan sonra Pribaltika \u00f6lk\u0259l\u0259ri, Ukrayna d\u0259rhal g\u00fccl\u00fc siyasi sisteml\u0259r\u0259 transfer etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Dig\u0259r respublikalarda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n bizd\u0259 ke\u00e7mi\u015f nomenklaturan\u0131n m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil s\u0259yl\u0259ri il\u0259 Prezidentli Respublikan\u0131n imitasiyas\u0131n\u0131 etdil\u0259r. Y\u0259ni, \u0259slind\u0259 super prezidentli idar\u0259\u00e7ilik sisteml\u0259rini yaratd\u0131lar-g\u00fccl\u00fc prezident, icra hakimiyy\u0259tind\u0259n asl\u0131 olan z\u0259if parlament, icra hakimiyy\u0259tind\u0259n asl\u0131 olan qeyri-m\u00fcst\u0259qil m\u0259hk\u0259m\u0259 hakimiyy\u0259ti. Bu idar\u0259\u00e7ilik sisteminin \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011frultma\u011f\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131ndan bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259 &#8211; Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Moldava, G\u00fcrc\u00fcstan, Erm\u0259nistan art\u0131q bu sistemd\u0259n imtina edib, dig\u0259rl\u0259rin d\u0259 imtina etm\u0259si zaman m\u0259s\u0259l\u0259sidir. \u00c7\u00fcnki h\u0259r k\u0259s\u0259 ayd\u0131nd\u0131r ki, bel\u0259 sistem \u00f6lk\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi itkil\u0259rdir, c\u0259miyy\u0259tin inki\u015faf qanunlar\u0131na uy\u011fun olmad\u0131\u011f\u0131ndan g\u0259l\u0259c\u0259yi yoxdur.\n<\/p>\n<p>\n  Bu g\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259rin iqtisadiyyat\u0131n\u0131n r\u0259qab\u0259t qabiliyy\u0259tliliyi qloballa\u015fma d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 h\u0259yati \u0259h\u0259miyy\u0259tli m\u0259s\u0259l\u0259dir. H\u0259r bir \u00f6lk\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fcnd\u0259 \u00f6z yerini tutma\u011fa s\u0259y g\u00f6st\u0259rir. Lakin n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r ki, iqtisadiyyat\u0131n r\u0259qab\u0259t qabiliyy\u0259tliliyi idar\u0259\u00e7ilik sisteminin r\u0259qab\u0259t qabiliyy\u0259tliliyind\u0259n asl\u0131d\u0131r. Qeyd edildiyi kimi d\u00fcnyada art\u0131q bel\u0259 sisteml\u0259r m\u00f6vcuddur, bunu k\u0259\u015ff etm\u0259y\u0259 ehtiyac da yoxdur. C\u0259nubi Koreya Respublikas\u0131, Sinqapur kimi t\u0259bii resurslardan m\u0259hrum olan \u00f6lk\u0259l\u0259rin siyasi sisteml\u0259ri onlar\u0131 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rin c\u0259rg\u0259sin\u0259 qovu\u015fdurdu v\u0259 s\u0131\u00e7ray\u0131\u015fl\u0131 inki\u015faf tempin\u0259 g\u00f6r\u0259 h\u0259min \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 \u201cAsiya p\u0259l\u0259ngl\u0259ri\u201d ad\u0131n\u0131 qazand\u0131rd\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  Siyasi sisteml\u0259rin r\u0259qab\u0259t qabiliyy\u0259tliyinin aktuall\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyada getdikc\u0259 k\u0259skinl\u0259\u015f\u0259c\u0259k. Aliml\u0259rin fikrinc\u0259, d\u00fcnya d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc sivlizasiya d\u00f6vr\u00fcn\u0259 ba\u015flay\u0131r- (post industrual \u2013 informasiya c\u0259miyy\u0259ti) v\u0259 bu c\u0259miyy\u0259tl\u0259rd\u0259 \u0259halinin 90 %-i intellektual sah\u0259d\u0259, 10%-i maddi istehsalda, 1%-i k\u0259nd t\u0259s\u0259r\u00fcfat\u0131nda i\u015fl\u0259m\u0259li olacaq. Y\u0259ni insan potensial\u0131ndan istifad\u0259nin miqyas\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 artacaqd\u0131r. Bu is\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 g\u00fccl\u00fc siyasi sistem\u0259 (parlament idar\u0259\u00e7iliyi , proporsional se\u00e7ki siteml\u0259ri v\u0259 s.) ke\u00e7m\u0259yi z\u0259ruril\u0259\u015fdirir.\n<\/p>\n<p>\n  V\u0259 n\u0259hay\u0259t, bizim parlamentli respublikan\u0131n v\u0259 prezidentli idar\u0259\u00e7iliyin AB\u015e modelinin n\u00fcmun\u0259 kimi g\u00f6st\u0259rdikl\u0259rimiz onlar\u0131 idella\u015fd\u0131rmaq c\u0259hdi kimi qiym\u0259tl\u0259ndirlm\u0259m\u0259lidir. \u00c7\u00fcnki maddi d\u00fcnyada he\u00e7 bir varl\u0131\u011f\u0131n, prosesin ideal s\u0259rh\u0259dl\u0259ri yoxdur.\n<\/p>\n<p>\n  Lakin eyni zamanda, inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rin t\u0259cr\u00fcb\u0259si g\u00f6st\u0259rir ki, h\u0259min \u00f6lk\u0259l\u0259rin siyasi sistemi, idar\u0259\u00e7iliyi probleml\u0259r\u0259 vaxt\u0131nda adekvat, \u00e7evik reaksiya verir v\u0259 b\u00f6hranlardan daha da g\u00fccl\u00fc \u00e7\u0131x\u0131r v\u0259 \u0259n \u0259sas\u0131 c\u0259miyy\u0259td\u0259 yarad\u0131c\u0131 enerjinin generatoru kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir.\n<\/p>\n<p>\n  M\u0259qal\u0259 \u00f6lk\u0259l\u0259rin inki\u015faf s\u0259b\u0259bl\u0259ri haqq\u0131nda g\u0259lin\u0259n n\u0259tic\u0259dir v\u0259 t\u0259nqidi fikirl\u0259r\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n h\u00f6rm\u0259timi bildirir\u0259m.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u00fcnyan\u0131n siyasi x\u0259rit\u0259sind\u0259 iki y\u00fcz\u0259 yax\u0131n d\u00f6vl\u0259t var<\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":98392,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[57],"tags":[],"class_list":["post-193331","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-menim-fikrimce","infinite-scroll-item","generate-columns","tablet-grid-50","mobile-grid-100","grid-parent","grid-33","no-featured-image-padding"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.4 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>G\u00fccl\u00fc siyasi sisteml\u0259rin universal prinsipl\u0259ri v\u0259 reall\u0131qlar - MEYDAN.TV<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"G\u00fccl\u00fc siyasi sisteml\u0259rin universal prinsipl\u0259ri v\u0259 reall\u0131qlar - MEYDAN.TV\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"D\u00fcnyan\u0131n siyasi x\u0259rit\u0259sind\u0259 iki y\u00fcz\u0259 yax\u0131n d\u00f6vl\u0259t var\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"MEYDAN.TV\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2019-01-04T19:56:23+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/38908.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1050\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"662\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"user-manager\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"user-manager\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a\"},\"headline\":\"G\u00fccl\u00fc siyasi sisteml\u0259rin universal prinsipl\u0259ri v\u0259 reall\u0131qlar\",\"datePublished\":\"2019-01-04T19:56:23+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\\\/\"},\"wordCount\":2218,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/38908.png\",\"articleSection\":[\"M\u0259nim Fikrimc\u0259\"],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\\\/\",\"name\":\"G\u00fccl\u00fc siyasi sisteml\u0259rin universal prinsipl\u0259ri v\u0259 reall\u0131qlar - MEYDAN.TV\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/38908.png\",\"datePublished\":\"2019-01-04T19:56:23+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/38908.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/38908.png\",\"width\":1050,\"height\":662,\"caption\":\"F\u0259xr\u0259ddin Mehdiyev. Foto: arxiv\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Ana s\u0259hif\u0259\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"M\u0259nim Fikrimc\u0259\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/section\\\/menim-fikrimce\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"G\u00fccl\u00fc siyasi sisteml\u0259rin universal prinsipl\u0259ri v\u0259 reall\u0131qlar\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\",\"name\":\"MEYDAN.TV\",\"description\":\"Meydan TV Az\u0259rbaycan\u0131n media m\u0259kan\u0131ndak\u0131 alternativ s\u0259sidir\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\",\"name\":\"Meydan TV\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/07\\\/meydan-logo.svg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/07\\\/meydan-logo.svg\",\"width\":195,\"height\":46,\"caption\":\"Meydan TV\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a\",\"name\":\"user-manager\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"G\u00fccl\u00fc siyasi sisteml\u0259rin universal prinsipl\u0259ri v\u0259 reall\u0131qlar - MEYDAN.TV","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"G\u00fccl\u00fc siyasi sisteml\u0259rin universal prinsipl\u0259ri v\u0259 reall\u0131qlar - MEYDAN.TV","og_description":"D\u00fcnyan\u0131n siyasi x\u0259rit\u0259sind\u0259 iki y\u00fcz\u0259 yax\u0131n d\u00f6vl\u0259t var","og_url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/","og_site_name":"MEYDAN.TV","article_published_time":"2019-01-04T19:56:23+00:00","og_image":[{"width":1050,"height":662,"url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/38908.png","type":"image\/png"}],"author":"user-manager","twitter_card":"summary_large_image","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/"},"author":{"name":"user-manager","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/person\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a"},"headline":"G\u00fccl\u00fc siyasi sisteml\u0259rin universal prinsipl\u0259ri v\u0259 reall\u0131qlar","datePublished":"2019-01-04T19:56:23+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/"},"wordCount":2218,"publisher":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/38908.png","articleSection":["M\u0259nim Fikrimc\u0259"],"inLanguage":"az"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/","name":"G\u00fccl\u00fc siyasi sisteml\u0259rin universal prinsipl\u0259ri v\u0259 reall\u0131qlar - MEYDAN.TV","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/38908.png","datePublished":"2019-01-04T19:56:23+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/#primaryimage","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/38908.png","contentUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/38908.png","width":1050,"height":662,"caption":"F\u0259xr\u0259ddin Mehdiyev. Foto: arxiv"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/guclu-siyasi-sistemlerin-universal-prinsipleri-ve-realliqlar\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Ana s\u0259hif\u0259","item":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"M\u0259nim Fikrimc\u0259","item":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/section\/menim-fikrimce\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"G\u00fccl\u00fc siyasi sisteml\u0259rin universal prinsipl\u0259ri v\u0259 reall\u0131qlar"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#website","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/","name":"MEYDAN.TV","description":"Meydan TV Az\u0259rbaycan\u0131n media m\u0259kan\u0131ndak\u0131 alternativ s\u0259sidir","publisher":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization","name":"Meydan TV","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/meydan-logo.svg","contentUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/meydan-logo.svg","width":195,"height":46,"caption":"Meydan TV"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/person\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a","name":"user-manager"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/193331","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/users\/11"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=193331"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/193331\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/media\/98392"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=193331"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=193331"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=193331"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}