{"id":191802,"date":"2018-09-24T22:55:26","date_gmt":"2018-09-24T22:55:26","guid":{"rendered":"https:\/\/www.meydan.tv\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/"},"modified":"2018-09-24T22:55:26","modified_gmt":"2018-09-24T22:55:26","slug":"iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/","title":{"rendered":"\u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si (2-ci yaz\u0131)"},"content":{"rendered":"<p>\n  22 sentyabr 1980-ci il tarixind\u0259 s\u0259kkiz il davam ed\u0259c\u0259k, y\u00fczminl\u0259rl\u0259 insan\u0131n qurban verilm\u0259si v\u0259 y\u00fczmilyardlarla dollar v\u0259saitin x\u0259rcl\u0259nm\u0259si bahas\u0131na ba\u015fa g\u0259l\u0259c\u0259k, sonda da m\u00fcharib\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259lki status-kvonun b\u0259rpas\u0131 il\u0259 he\u00e7-he\u00e7\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259c\u0259k \u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  (ikinci hiss\u0259)\n<\/p>\n<p>\n  ***\n<\/p>\n<p>\n  Maraql\u0131d\u0131r ki, \u0130raqa m\u00fcdaxil\u0259 q\u0259rar\u0131 ver\u0259rk\u0259n \u0130ran r\u0259hb\u0259rliyi \u00f6z d\u00fc\u015fm\u0259ninin b\u0259zi s\u0259hvl\u0259rini t\u0259krar edirdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, m\u00fcharib\u0259ni ba\u015flayark\u0259n S\u0259ddam H\u00fcseyn Xuzistanda ya\u015fayan \u0259r\u0259bl\u0259rin ona ciddi d\u0259st\u0259k olacaqlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fc. \u0130ndi d\u0259 Xomeyni \u0130raq \u015fi\u0259l\u0259rind\u0259n analoji davran\u0131\u015f umurdu. Lakin bu \u00fcmidl\u0259r d\u0259 birinci kimi \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011frultmad\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  \u0130ran c\u0259miyy\u0259tind\u0259 m\u00fcharib\u0259nin davam\u0131 bar\u0259d\u0259 q\u0259rar birm\u0259nal\u0131 qar\u015f\u0131lanmad\u0131. Bir \u00e7ox siyasi fiqurlar, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u0130slam Respublikas\u0131n\u0131n ilk Ba\u015f naziri, sonra ali r\u0259hb\u0259r il\u0259 fikir ixtilaflar\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n istefa ver\u0259n Mehdi Baz\u0259rgan bu q\u0259rar\u0131 s\u0259rt t\u0259nqid edir, sonrak\u0131 6 il \u0259rzind\u0259 m\u00fct\u0259madi olaraq h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 dayand\u0131rma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  Bu q\u0259rar h\u0259m\u00e7inin xalq\u0131n m\u00fcharib\u0259y\u0259 m\u00fcnasib\u0259tinin d\u0259rhal olmasa da, d\u0259yi\u015fm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Zaman \u00f6td\u00fckc\u0259, m\u00fcharib\u0259nin m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259ri artd\u0131qca \u0130raq m\u00fcdaxil\u0259sind\u0259n do\u011fan milli v\u0259 dini entuziazm t\u0259dric\u0259n z\u0259ifl\u0259di. M\u00fcharib\u0259nin son ill\u0259rind\u0259 is\u0259 bir \u00e7ox \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 s\u00fclh t\u0259l\u0259bi il\u0259 n\u00fcmayi\u015fl\u0259r ke\u00e7irilirdi.\n<\/p>\n<p>\n  \u0130ran\u0131n \u0130raqa m\u00fcdaxil\u0259sind\u0259n sonra beyn\u0259lxalq al\u0259min konflikt\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti d\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. \u0130lk iki ild\u0259 \u0130raq\u0131n \u0259sas m\u00fctt\u0259fiql\u0259ri Xomeyninin monarxist qurulu\u015f \u0259leyhin\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131ndan narahat olan s\u00fcnni \u0259r\u0259b monarxiyalar\u0131 idi. B\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259r \u0259sas\u0259n bit\u0259r\u0259f m\u00f6vqe tuturdular. \u0130ndi is\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn \u0130rana ke\u00e7m\u0259si v\u0259ziyy\u0259ti d\u0259yi\u015fdi. Kims\u0259 \u0130ran\u0131n qalib g\u0259l\u0259r\u0259k regionda g\u00fccl\u0259nm\u0259sind\u0259 maraql\u0131 deyildi.\n<\/p>\n<p>\n  H\u0259min d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 d\u00fcnyan\u0131n ozamank\u0131 iki superg\u00fcc\u00fc &#8211; AB\u015e v\u0259 SSR\u0130 d\u0259 aid idil\u0259r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u0130raqa yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. SSR\u0130 \u0259vv\u0259lki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131na r\u0259\u011fm\u0259n, m\u00fcharib\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259 \u0130raq\u0131n silahlarla t\u0259chizini dayand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. \u0130ndi is\u0259 bu t\u0259chizat daha geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 b\u0259rpa edildi. \u0130raqa ba\u015fqa silahlarla yana\u015f\u0131 yeni T-72 tanklar\u0131 verildi. Bununla yana\u015f\u0131, qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, SSR\u0130 h\u0259rd\u0259n \u0130rana da silah sat\u0131rd\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  AB\u015e 1982-ci ild\u0259 \u0130raq\u0131 &#8220;terrorizmi d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r&#8221; siyah\u0131s\u0131ndan \u00e7\u0131xard\u0131 v\u0259 ona haubitsalar satd\u0131. SSR\u0130-d\u0259n sonra \u0130raq\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck t\u0259chizat\u00e7\u0131s\u0131 Fransa idi. Frans\u0131zlar Ba\u011fdada Qazel helikopterl\u0259ri, Miraj-F1 q\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131, g\u0259mi \u0259leyhin\u0259 Exzoset raketl\u0259ri sat\u0131rd\u0131lar. S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131, K\u00fcveyt, B\u018f\u018f v\u0259 dig\u0259r \u0259r\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u0130raq\u0131n \u0259sas maliyy\u0259 donorlar\u0131 idil\u0259r. \u0130ordaniya bir \u00e7ox hallarda &#8220;yalan\u00e7\u0131 al\u0131c\u0131&#8221; rolunda \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdi. D\u00f6vl\u0259tl\u0259r guya silah\u0131 ona sat\u0131r, oradan da \u0130raqa \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc.\n<\/p>\n<p>\n  Lakin \u0130raq h\u0259rb\u00e7il\u0259rinin m\u00fcasir silahlardan tam yararlanmaq bacar\u0131\u011f\u0131 h\u0259l\u0259 d\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 idi. Bunu bel\u0259 bir fakt s\u00fcbut edir ki, SSR\u0130-d\u0259n g\u0259tiril\u0259n SU-24 t\u0259yyar\u0259l\u0259rind\u0259n yaln\u0131z 4 il sonra istismar olunma\u011fa ba\u015flan\u0131ld\u0131. 1983-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r \u0130raq 200-\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259yyar\u0259 itirmi\u015fdi, bunlar\u0131n da bir \u00e7oxu qeyri-d\u00f6y\u00fc\u015f \u015f\u0259raitind\u0259 istismar zaman\u0131, a\u015fa\u011f\u0131 pe\u015f\u0259karl\u0131q \u00fcz\u00fcnd\u0259n ba\u015f vermi\u015fdi.\n<\/p>\n<p>\n  \u0130raq\u0131n sonralar k\u00fctl\u0259vi istifad\u0259 ed\u0259c\u0259yi kimy\u0259vi silahlar \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259h\u0259ri haradan almas\u0131 m\u00fcbahis\u0259 m\u00f6vzusudur. Bu s\u0131rada SSR\u0130, AB\u015e, b\u0259zi Q\u0259rbi v\u0259 \u015e\u0259rqi Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rinin ad\u0131 \u00e7\u0259kilir. M\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ki, z\u0259h\u0259rli xammal bir ne\u00e7\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259n \u0259ld\u0259 olunub. \u015e\u00fcbh\u0259siz olan odur ki, \u0130ran\u0131n d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 \u00e7ald\u0131\u011f\u0131 h\u0259yacan siqnal\u0131na baxmayaraq, beyn\u0259lxalq al\u0259m kimy\u0259vi silah\u0131n i\u015fl\u0259dilm\u0259si haqq\u0131nda faktlara bigan\u0259lik g\u00f6st\u0259rdi.\n<\/p>\n<p>\n  \u0130ran\u0131n yeni silah-sursat almaq \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsus\u0259n ilk d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 yet\u0259rinc\u0259 maliyy\u0259si olsa da, beyn\u0259lxalq embarqo s\u0259b\u0259bind\u0259n bunu ed\u0259 bilmirdi. Yaln\u0131z \u00c7in, \u015eimali Koreya, Liviya v\u0259 Suriya vasit\u0259sil\u0259 \u00f6z t\u0259l\u0259bat\u0131n\u0131n ki\u00e7ik bir hiss\u0259sini \u00f6d\u0259y\u0259 bilirdi. \u018fsas problem o idi ki, \u0130ran texnikas\u0131 \u0259sas\u0259n Q\u0259rb istehsal\u0131ndan ibar\u0259t idi, sadalanan \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n is\u0259 yaln\u0131z sovet v\u0259 yerli silahlar\u0131 almaq olurdu. Q\u0259rb texnikas\u0131n\u0131n ehtiyat hiss\u0259l\u0259rin\u0259 olan t\u0259l\u0259bat is\u0259 \u00f6d\u0259nilm\u0259mi\u015f qal\u0131rd\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  Do\u011frudur, sonralar &#8220;\u0130rangeyt qalmaqal\u0131&#8221; ad\u0131n\u0131 alacaq \u0259m\u0259liyyat \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 AB\u015e \u0130srail vasit\u0259sil\u0259 1985-1986-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 \u0130rana b\u0259zi silahlar (\u0259sas\u0259n tank \u0259leyhin\u0259 TOW raketl\u0259ri) satd\u0131. Lakin bu \u0130ran\u0131n h\u0259qiqi t\u0259l\u0259bat\u0131 m\u00fcqabilind\u0259 \u00e7ox c\u00fczi nailiyy\u0259t idi.\n<\/p>\n<p>\n  B\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259r he\u00e7 bir kompleks ya\u015famadan h\u0259r iki t\u0259r\u0259f\u0259 silah sat\u0131rd\u0131lar. Bel\u0259l\u0259rind\u0259n \u00c7in, Yuqoslaviya, Portuqaliya v\u0259 dig\u0259rl\u0259rini sadalamaq olar. B\u0259hs etdiyimiz sah\u0259d\u0259 \u0130ran\u0131n \u0259lveri\u015fsiz v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olmas\u0131n\u0131 bel\u0259 bir fakt s\u00fcbut edir ki, \u0259g\u0259r \u0130raq m\u00fcharib\u0259 ill\u0259rind\u0259 silah-sursat alma\u011fa 80 milyard dollar x\u0259rcl\u0259dis\u0259, \u0130randa bu r\u0259q\u0259m d\u00f6rd d\u0259f\u0259 az idi.\n<\/p>\n<p>\n  Onu da qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, ba\u015fqa m\u00fcharib\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunan yalan\u00e7\u0131 t\u0259bli\u011fat \u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259sind\u0259 \u0259ndaz\u0259siz \u015f\u0259kil ald\u0131. \u00d6lk\u0259l\u0259r qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin itkil\u0259ri, \u00f6z u\u011furlar\u0131 bar\u0259d\u0259 daim \u015fi\u015firdilmi\u015f m\u0259lumatlar verirdil\u0259r. Bu m\u0259lumalar h\u0259qiqi olsayd\u0131, h\u0259m \u0130ran\u0131n, h\u0259m d\u0259 \u0130raq\u0131n \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 davam etdirm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn canl\u0131 q\u00fcvv\u0259si v\u0259 texnikas\u0131 qalmamal\u0131 idi.\n<\/p>\n<p>\n  M\u00fcdaxil\u0259 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 \u0130ran\u0131n potensial\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259d\u0259n daha bir hadis\u0259 ba\u015f verdi. Guya \u0130slam Respublikas\u0131na qar\u015f\u0131 b\u00f6y\u00fck bir sui-q\u0259sdin \u00fcst\u00fc a\u00e7\u0131ld\u0131. Bu sui-q\u0259sdd\u0259 ay\u0259tullah \u015e\u0259ri\u0259tm\u0259dari, \u0130slam inqilab\u0131ndan sonra bir m\u00fcdd\u0259t xarici i\u015fl\u0259r naziri i\u015fl\u0259mi\u015f Sadeq Qotbzade il\u0259 yana\u015f\u0131 h\u0259rb\u00e7il\u0259rin d\u0259 ad\u0131 ke\u00e7irdi. N\u0259tic\u0259d\u0259 orduda yen\u0259 k\u00fctl\u0259vi &#8220;t\u0259mizl\u0259m\u0259l\u0259r&#8221; apar\u0131ld\u0131, ordu v\u0259 Sepah aras\u0131nda ziddiyy\u0259tl\u0259r d\u0259rinl\u0259\u015fdi.\n<\/p>\n<p>\n  ***\n<\/p>\n<p>\n  \u0130ran\u0131n \u0130raqa m\u00fcdaxil\u0259 plan\u0131 &#8220;Ramazan&#8221; adlan\u0131rd\u0131. Bu plana g\u00f6r\u0259, iranl\u0131lar \u0130raq\u0131n neft infrastrukturu \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tli iki \u015f\u0259h\u0259ri &#8211; B\u0259sr\u0259 v\u0259 K\u0259rk\u00fck\u00fc tutmal\u0131 idil\u0259r. \u018fg\u0259r hadis\u0259l\u0259r \u0130ran\u0131n xeyrin\u0259 c\u0259r\u0259yan ed\u0259rdis\u0259, x\u00fcsus\u0259n yerli \u015fi\u0259 \u0259halisind\u0259n d\u0259st\u0259k olard\u0131sa, Ba\u011fdada h\u00fccum haqq\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u0259c\u0259kdi.\n<\/p>\n<p>\n  M\u00fcdaxil\u0259 1982-ci ilin iyulun 13-d\u0259 ba\u015flad\u0131. \u0130ran ordusu gec\u0259yar\u0131 \u015e\u0259tt\u00fcl-\u018fr\u0259b \u00e7ay\u0131n\u0131 ke\u00e7\u0259r\u0259k \u0130raq q\u00fcvv\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fccum etdi. Onlar m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259razil\u0259ri \u0259l\u0259 ke\u00e7irs\u0259l\u0259r d\u0259, n\u0259 B\u0259sr\u0259ni, n\u0259 K\u0259rk\u00fck\u00fc tuta bildil\u0259r. H\u0259m canl\u0131 q\u00fcvv\u0259, h\u0259m texnika bax\u0131m\u0131ndan a\u011f\u0131r itkil\u0259r \u00fcz\u00fcnd\u0259n h\u00fccum iyulun son g\u00fcn\u00fcnd\u0259 dayand\u0131r\u0131ld\u0131. Oktyabr-noyabr aylar\u0131nda apar\u0131lan iki \u0259m\u0259liyyatdan birincisi tam u\u011fursuz olsa da, ikincisi say\u0259sind\u0259 b\u0259zi \u0259razil\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n iki neft yata\u011f\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn oldu.\n<\/p>\n<p>\n  \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, 1988-ci il\u0259 kimi \u0130ran irili-x\u0131rdal\u0131 70 h\u00fccum \u0259m\u0259liyyat\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdi. Bunlar\u0131n bir \u00e7oxunu r\u0259smi t\u0259bli\u011fat &#8220;h\u0259lledici h\u00fccum&#8221; kimi t\u0259qdim edirdi. Lakin onlar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti u\u011fursuz oldu, b\u0259zi \u0259m\u0259liyyatlar zaman\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n u\u011furlar \u0259ld\u0259 olunsa da, he\u00e7 biri h\u0259lledici mahiyy\u0259t da\u015f\u0131mad\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  1983-c\u00fc il \u0259rzind\u0259 \u0130ran &#8220;\u0259l-F\u0259cr&#8221; (\u015e\u0259f\u0259q), &#8220;\u0259l-F\u0259cr-2&#8221;, &#8220;\u0259l-F\u0259cr-3&#8221;, &#8220;\u0259l-F\u0259cr-4&#8221; adl\u0131 d\u00f6rd h\u00fccum \u0259m\u0259liyyat\u0131 ke\u00e7irdi. Lakin a\u011f\u0131r itkil\u0259r m\u00fcqabilind\u0259 mikroskopik u\u011furlar qazan\u0131ld\u0131. U\u011fursuzlu\u011fun s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 \u0130raq\u0131n bu d\u00f6vrd\u0259n etibar\u0259n kimy\u0259vi silah i\u015fl\u0259tm\u0259si oldu.\n<\/p>\n<p>\n  Ba\u011fda iprit, zarin, siklozarin, tabun kimi madd\u0259l\u0259rd\u0259n daha \u00e7ox istifad\u0259 edirdi. Sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 \u0130ran\u0131 s\u00fclh\u0259 vadar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin bombalanmas\u0131 zaman\u0131 dinc \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 da kimy\u0259vi silahdan istifad\u0259 olundu. \u0130ran\u0131n BMT-y\u0259 \u015fikay\u0259ti is\u0259 AB\u015e-\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 \u0259ng\u0259ll\u0259r \u00fcz\u00fcnd\u0259n cavabs\u0131z qald\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  1988-ci ilin mart\u0131nda is\u0259 \u0130raq K\u00fcrd\u00fcstan\u0131ndak\u0131 H\u0259l\u0259bc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 z\u0259h\u0259rli qazlar\u0131n t\u0259tbiqind\u0259n 5 min insan \u00f6ld\u00fc, minl\u0259rl\u0259 insan is\u0259 indi d\u0259 bu cinay\u0259tin a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kirl\u0259r. D\u00fcnya bu cinay\u0259ti d\u0259 s\u00fckutla qar\u015f\u0131lad\u0131. Yaln\u0131z 2003-c\u00fc ild\u0259 S\u0259ddam H\u00fcseynin devrilm\u0259sind\u0259n sonra \u0130raq\u0131n b\u0259zi siyasi xadiml\u0259ri H\u0259l\u0259bc\u0259 cinay\u0259in\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u0259suliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb olundular v\u0259 edam edildil\u0259r.\n<\/p>\n<p>\n  1984-c\u00fc ild\u0259 iranl\u0131lar 20 min\u0259 q\u0259d\u0259r canl\u0131 q\u00fcvv\u0259 itkisi bahas\u0131na M\u0259cnun neft yata\u011f\u0131n\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259 bildil\u0259r. Bu ild\u0259n etibar\u0259n &#8220;\u015f\u0259h\u0259rl\u0259r m\u00fcharib\u0259si&#8221; (Tehran\u0131 s\u00fclh\u0259 s\u00f6vq etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130raq t\u0259r\u0259fd\u0259n \u0130ran \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin bombalanmas\u0131 v\u0259 \u0130ran\u0131n analoji cavab\u0131) v\u0259 &#8220;tanker m\u00fcharib\u0259si&#8221; (qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin neftini da\u015f\u0131yan \u0259cn\u0259bi tankerl\u0259r\u0259 h\u00fccum) v\u00fcs\u0259t al\u0131r. Sonuncu hal AB\u015e-\u0131n Fars k\u00f6rf\u0259zind\u0259 f\u0259alla\u015fmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu.\n<\/p>\n<p>\n  1985-ci ild\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259n he\u00e7 biri az-\u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tli nailiyy\u0259t qazana bilm\u0259di. \u018fv\u0259zind\u0259 1986-c\u0131 ilin fevral\u0131nda \u0130ran m\u00fcdaxil\u0259 boyu \u0259n b\u00f6y\u00fck u\u011furuna imza atd\u0131. Olduqca yax\u015f\u0131 haz\u0131rlanan v\u0259 bacar\u0131qla h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u0259m\u0259liyyat n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u0130raq\u0131n Fars k\u00f6rf\u0259zin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n Fao yar\u0131madas\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irildi.\n<\/p>\n<p>\n  \u0130qtisadi v\u0259 strateji \u0259h\u0259miyy\u0259ti \u00e7ox b\u00f6y\u00fck olan Fao yar\u0131madas\u0131n\u0131n itirilm\u0259si Ba\u011fdadda t\u0259\u015fvi\u015f yaratd\u0131. Bu ciddi u\u011fursuzluq \u0130raq \u0259halisini, x\u00fcsus\u0259n \u015fi\u0259l\u0259ri hakimiyy\u0259t \u0259leyhin\u0259 qald\u0131ra bil\u0259rdi. \u0130tkini kompensasiya etm\u0259k, daha do\u011frusu kompensasiya g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn yeni h\u0259rbi plan t\u0259rtib olundu.\n<\/p>\n<p>\n  \u0130raq ordusu 1982-ci ild\u0259n sonra ilk d\u0259f\u0259 \u0130ran \u0259rzisin\u0259 soxularaq Mehran \u015f\u0259h\u0259rini tutdu. R\u0259smi t\u0259bli\u011fat bunu h\u0259ddind\u0259n art\u0131q b\u00f6y\u00fck u\u011fur, Fao itkisinin art\u0131qlamas\u0131 il\u0259 kompensasiyas\u0131 kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verdi. Halbuki, Mehran\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259ti Fao il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 xeyli az idi. \u00dcst\u0259lik, 45 g\u00fcn sonra iranl\u0131lar \u0259ks-h\u00fccumla \u015f\u0259h\u0259r\u0259 n\u0259zar\u0259ti b\u0259rpa etdil\u0259r. \u0130raq 2-ci korpusunun komandiri Ziya Tofiq \u0130brahim Ba\u011fdada \u00e7a\u011fr\u0131ld\u0131 v\u0259 Mehran m\u0259\u011flubiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259ndi.\n<\/p>\n<p>\n  1986-c\u0131 il h\u0259r iki d\u00f6vl\u0259t\u0259 ciddi t\u0259sir ed\u0259n daha bir hadis\u0259 il\u0259 yadda qald\u0131. 1973-c\u00fc ilin \u018fr\u0259b-\u0130srail m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra y\u00fcks\u0259k olan neft qiym\u0259tl\u0259ri k\u0259skin ucuzla\u015fd\u0131. 1980-ci ild\u0259 neftin barrelinin qiym\u0259ti 35 dollar (indiki kursla 100 dollara yax\u0131n) t\u0259\u015fkil edirdi. 1986-c\u0131 ild\u0259 qiym\u0259t 10 dollara (indiki kursla 25 dollara yax\u0131n) d\u00fc\u015fd\u00fc. Bu da a\u011f\u0131r h\u0259rbi x\u0259rcl\u0259r \u00e7\u0259k\u0259n \u0130raq v\u0259 \u0130ran \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259lak\u0259tli hadis\u0259 idi. M\u00fcqayis\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6st\u0259r\u0259k ki, \u0130ran\u0131n neft g\u0259lirl\u0259ri \u0259g\u0259r 1982-ci ild\u0259 20 milyard dollar idis\u0259, 1988-ci ild\u0259 5 milyarda enmi\u015fdi.\n<\/p>\n<p>\n  Getdikc\u0259 a\u011f\u0131rla\u015fan iqtisadi \u015f\u0259rtl\u0259r \u0130ran\u0131 m\u00fcharib\u0259ni tezlikl\u0259 bitirm\u0259y\u0259 s\u00f6vq edirdi. \u0130lin sonlar\u0131nda yenid\u0259n B\u0259sr\u0259 \u00fcz\u0259rin\u0259 &#8220;h\u0259lledici h\u00fccum&#8221;planla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131. H\u00fccum ordu v\u0259 Sepah aras\u0131ndak\u0131 ixtilaf s\u0259b\u0259bind\u0259n bir m\u00fcdd\u0259t l\u0259ngidi. Ordu cinahlardan h\u00fccuma ke\u00e7\u0259r\u0259k \u0130raq q\u00fcvv\u0259l\u0259rini m\u00fchasir\u0259y\u0259 alma\u011f\u0131 t\u0259klif edirdi. Sepah r\u0259hb\u0259rliyi is\u0259 \u00fczb\u0259\u00fcz h\u00fccuma t\u0259r\u0259fdar\u0131 idi. H\u0259l\u0259 d\u0259 ordu zabitl\u0259rin\u0259 g\u00fcv\u0259nm\u0259y\u0259n Xomeyni Sepah\u0131n t\u0259klifini d\u0259st\u0259kl\u0259di. Lakin bu plan fiasko il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. &#8220;H\u0259lledici h\u00fccum&#8221; c\u0259mi iki g\u00fcn \u00e7\u0259kdi: 8 min h\u0259rb\u00e7i itir\u0259n iranl\u0131lar ilkin m\u00f6vqel\u0259rin\u0259 qay\u0131td\u0131lar.\n<\/p>\n<p>\n  1987-ci ilin q\u0131\u015f\u0131 yenid\u0259n B\u0259sr\u0259 u\u011frunda d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rl\u0259 ke\u00e7di. \u0130ran b\u0259z\u0259n m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259t qazan\u0131b B\u0259sr\u0259nin 12 km-n\u0259 q\u0259d\u0259r ir\u0259lil\u0259s\u0259 d\u0259, iraql\u0131lar\u0131n \u0259ks-h\u00fccumu say\u0259sind\u0259 geri \u00e7\u0259kilm\u0259li oldu. Aprelin ortalar\u0131na q\u0259d\u0259r davam ed\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 40 min iranl\u0131 v\u0259 10 min iraql\u0131 \u00f6ldr\u00fcld\u00fc.\n<\/p>\n<p>\n  A\u011f\u0131r itkil\u0259r\u0259 baxmayaraq u\u011fur qazan\u0131lmamas\u0131 \u0130ran ordusunda v\u0259 c\u0259miyy\u0259tind\u0259 ruh d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fcy\u00fc yaratd\u0131. S\u00fclh t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n say\u0131 getdikc\u0259 art\u0131rd\u0131. Mehdi Baz\u0259rgan Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda apar\u0131lan m\u00fcharib\u0259ni qanunsuz v\u0259 \u0130slama zidd adland\u0131r\u0131rd\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  H\u0259l\u0259 1985-ci ilin may\u0131nda \u0130ran\u0131n 74 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 m\u00fcharib\u0259 \u0259leyhin\u0259 n\u00fcmayi\u015fl\u0259r ke\u00e7irilmi\u015fdi. 1987-ci ild\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015fdan yay\u0131nma hallar\u0131 o q\u0259d\u0259r k\u00fctl\u0259vil\u0259\u015fdi ki, hakimiyy\u0259t orqanlar\u0131 bel\u0259l\u0259rini a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 n\u0259zar\u0259t-yoxlama m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri yaratd\u0131lar.\n<\/p>\n<p>\n  Bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259t \u0130ran\u0131n m\u00fcharib\u0259 potensial\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn silah v\u0259 sursat \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131ndan az t\u0259hl\u00fck\u0259 t\u00f6r\u0259tmirdi. \u00c7\u00fcnki b\u00fct\u00fcn bu ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u0130raqdan texniki geril\u0259m\u0259 insan resursu hesab\u0131na \u00f6rt basd\u0131r edilirdi. Dini entuziazm, c\u0259nn\u0259t\u0259 d\u00fc\u015f\u0259c\u0259kl\u0259rin\u0259 inam say\u0259sind\u0259 on minl\u0259rl\u0259 k\u00f6n\u00fcll\u00fc g\u0259nc v\u0259 yeniyetm\u0259 z\u0259if silahlanm\u0131\u015f, t\u0259lim g\u00f6rm\u0259mi\u015f halda b\u00f6y\u00fck insan dal\u011fas\u0131 \u015f\u0259klind\u0259 \u0130raq s\u0259ng\u0259rl\u0259rin\u0259 h\u00fccum edir, xeyli sursat\u0131n \u00f6zl\u0259rin\u0259 s\u0259rf edilm\u0259sin\u0259 nail olurdular.<br \/>\n  <br \/>\n  M\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259t davam ed\u0259n v\u0259 iraql\u0131lar\u0131 yoran bu h\u00fccumlard\u0259n sonra is\u0259 nizami ordu v\u0259 ya Sepah q\u00fcvv\u0259l\u0259ri i\u015f\u0259 ba\u015flay\u0131rd\u0131lar. M\u0259hz bu intihar f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131 say\u0259sind\u0259 \u0130ran 1980-1982-ci ill\u0259rd\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n h\u00fccumunu dayand\u0131rm\u0131\u015f, sonra da \u00f6z \u0259razisini t\u0259mizl\u0259mi\u015fdi. \u0130ndi is\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015fdan yay\u0131nma k\u00fctl\u0259vi xarakter ald\u0131qca \u0130ran r\u0259qib \u00fcz\u0259rind\u0259ki \u0259sas \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcnd\u0259n m\u0259hrum olurdu.\n<\/p>\n<p>\n  \u018frazisi daha ki\u00e7ik, \u0259halisi daha az olan \u0130raqda h\u0259rbi x\u0259rcl\u0259r x\u00fcsus\u0259n a\u011f\u0131r idi v\u0259 \u00fcmumi daxili m\u0259hsulun 50%-bi t\u0259\u015fkil edirdi. \u0130randa is\u0259 bu r\u0259q\u0259m 12%-\u0259 b\u0259rab\u0259r idi. Bunu v\u0259 &#8220;h\u0259lledici h\u00fccum&#8221;lar\u0131n u\u011fursuzlu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 alan \u0130ran yenid\u0259n t\u00fck\u0259ndirm\u0259 m\u00fcharib\u0259sin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdi. \u018fsas\u0259n \u0130raq\u0131n neft infrastrukturuna v\u0259 ixrac\u0131na y\u00f6n\u0259l\u0259n z\u0259rb\u0259l\u0259r\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verilirdi. Lakin, dediyimiz kimi, \u0130ran\u0131n \u00f6z iqtisadi v\u0259ziyy\u0259ti d\u0259 \u00fcr\u0259ka\u00e7an deyildi.\n<\/p>\n<p>\n  \u0130yunun 10-da \u0130raq ilk d\u0259f\u0259 olaraq dinc \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 kimy\u0259vi silah i\u015fl\u0259tdi. Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan ostan\u0131n\u0131n S\u0259rd\u0259\u015ft \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 iprit bombalar\u0131 at\u0131ld\u0131. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, n\u0259 o zaman, n\u0259 d\u0259 sonralar bu cinay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 kims\u0259 m\u0259suliyy\u0259t\u0259 c\u0259lb olunmad\u0131. H\u0259tta H\u0259l\u0259bc\u0259 cinay\u0259ti kimi rezonans da do\u011furmad\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  Beyn\u0259lxalq al\u0259min susqunlu\u011fu v\u0259 c\u0259zas\u0131zl\u0131q S\u0259ddam H\u00fcseyn rejimini daha da h\u0259v\u0259sl\u0259ndirdi. 1988-ci ild\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u00fcdafi\u0259 v\u0259 h\u00fccum \u0259m\u0259liyyatlar\u0131nda kimy\u0259vi silahdan istifad\u0259 k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kil ald\u0131. Z\u0259h\u0259rli madd\u0259l\u0259rd\u0259n o q\u0259d\u0259r \u00e7ox istifad\u0259 edilirdi ki, b\u0259z\u0259n \u0130raq \u0259sg\u0259rl\u0259ri d\u0259 x\u0259sar\u0259t al\u0131rd\u0131lar. M\u0259s\u0259l\u0259n, aprel ay\u0131nda Fao yar\u0131madas\u0131n\u0131n qaytar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn apar\u0131lan u\u011furlu \u0259m\u0259liyyat zaman\u0131 200 \u0130raq \u0259sg\u0259ri z\u0259h\u0259rli madd\u0259l\u0259rd\u0259n h\u0259lak oldu.\n<\/p>\n<p>\n  \u0130ran ordusunda geni\u015f yay\u0131lan ruh d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fcy, \u0130raq\u0131n b\u00fct\u00fcn q\u00fcvv\u0259sini toparlamas\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 m\u0259hz kimy\u0259vi silahdan h\u00fcdudsuz istifad\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 aprel-iyun aylar\u0131nda Fao yar\u0131madas\u0131, B\u0259sr\u0259 \u0259traf\u0131, M\u0259cnun yata\u011f\u0131 azad edildi. Yaln\u0131z \u0130raq K\u00fcrd\u00fcstan\u0131nda b\u0259zi \u0259razil\u0259r \u0130ran\u0131n n\u0259zar\u0259tind\u0259 idi. \u0130yulda art\u0131q \u0130ran\u0131n b\u0259zi \u0259razil\u0259ri, m\u0259s\u0259l\u0259n, Dehluran \u015f\u0259h\u0259rciyi \u0130raq t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olundu.\n<\/p>\n<p>\n  S\u0259ddam H\u00fcseyn \u0130rana ultimatum ver\u0259r\u0259k \u0130raq K\u00fcrd\u00fcstan\u0131n\u0131 t\u0259rk etm\u0259yi, \u0259ks halda Ahvaz \u00fcz\u0259rin\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7\u0259c\u0259yini bildirdi. \u0130yulun 14-d\u0259 gec\u0259 vaxt\u0131 Tehranda T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 topland\u0131. Canl\u0131 q\u00fcvv\u0259nin, texnikan\u0131n (aviasiyada c\u0259mi 60 t\u0259yyar\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131) v\u0259 maliyy\u0259 resurslar\u0131n\u0131n t\u00fck\u0259nm\u0259si, \u0259halinin m\u00fcharib\u0259d\u0259n yorulmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alan T\u015e \u0130raq\u0131n ultimatumunu q\u0259bul etm\u0259yi v\u0259 s\u00fclh ba\u011flama\u011f\u0131 q\u0259rara ald\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  \u0130ki g\u00fcn sonra S\u0259ddam H\u00fcseyn B\u018f\u018fS partiyas\u0131n\u0131n toplant\u0131s\u0131nda \u015f\u0259rtl\u0259rini a\u00e7\u0131qlad\u0131: t\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131nda birba\u015fa dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n ba\u015flanmas\u0131, \u015e\u0259tt\u00fcl-\u018fr\u0259b \u00e7ay\u0131n\u0131n t\u0259mizl\u0259nm\u0259si, \u0130raq g\u0259mil\u0259rinin Fars k\u00f6rf\u0259zind\u0259 s\u0259rb\u0259st h\u0259r\u0259k\u0259tin\u0259 t\u0259minat v\u0259 \u0259sirl\u0259rin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si.\n<\/p>\n<p>\n  El\u0259 h\u0259min g\u00fcn \u0130ran prezidenti \u018fli Xamenei BMT Ba\u015f katibi Havyer Peres de Kuelyara m\u0259ktub yazaraq h\u0259l\u0259 1 il \u00f6nc\u0259 q\u0259bul edil\u0259n 598 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259nin \u015f\u0259rtl\u0259ri il\u0259 raz\u0131la\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirdi. Daha iki g\u00fcn sonra is\u0259 ay\u0259tullah Xomeyni xalqa m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k ac\u0131 m\u0259cburiyy\u0259t s\u0259b\u0259bind\u0259n s\u00fclh\u0259 raz\u0131la\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu q\u0259rar\u0131 verm\u0259yin onun \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259h\u0259r i\u00e7m\u0259kd\u0259n daha \u00e7\u0259tin oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259di.\n<\/p>\n<p>\n  Lakin BMT vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 Nyu-Yorkda apar\u0131lan dan\u0131\u015f\u0131qlara \u0130ran n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti m\u0259ntiqsiz m\u00f6vqeyi il\u0259 ba\u015flad\u0131. Onlar bildirdil\u0259r ki, S\u0259ddam H\u00fcseyn rejimini qanunsuz sayd\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259 onun g\u00f6nd\u0259rdiyi n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259k ist\u0259mirl\u0259r. Bel\u0259 olduqda, \u0130raq h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 b\u0259rpa etdi.\n<\/p>\n<p>\n  \u0130yulun 22-25-d\u0259 ciddi m\u00fcqavim\u0259tl\u0259 rastla\u015fmayan iraql\u0131lar \u0130ran \u0259razisin\u0259 do\u011fru 50 km ir\u0259lil\u0259dil\u0259r, Q\u0259sri-\u015eirin v\u0259 H\u00fcveyz\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rini tutdular. El\u0259c\u0259 d\u0259 8 min \u0130ran h\u0259rb\u00e7isi \u0259sir g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Aviasiya \u0130ran\u0131n neft s\u0259nayesi obyektl\u0259rini v\u0259 Bu\u015ferd\u0259ki atom elektrik stansiyas\u0131n\u0131 bombalad\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  N\u0259hay\u0259t, avqustun 6-da \u0130ran t\u0259r\u0259fi birba\u015fa dan\u0131\u015f\u0131qlara raz\u0131l\u0131q verdi. Ert\u0259si g\u00fcn t\u0259r\u0259fl\u0259r at\u0259\u015fk\u0259s \u015f\u0259rtl\u0259rini raz\u0131la\u015fd\u0131rd\u0131lar. At\u0259\u015fk\u0259s avqustun 20-d\u0259n q\u00fcvv\u0259y\u0259 mindi. Bununla da 8 il davam ed\u0259n \u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si \u0259sas\u0259n \u0259vv\u0259lki status-kvonun b\u0259rpa edilm\u0259si il\u0259 yekunla\u015fd\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  ***\n<\/p>\n<p>\n  M\u00fcharib\u0259 \u0130ran-\u0130raq s\u0259rh\u0259dind\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u015e\u0259tt\u00fcl-\u018fr\u0259b \u00e7ay\u0131n\u0131n statusunda he\u00e7 bir d\u0259yi\u015fikliy\u0259 s\u0259b\u0259b olmad\u0131. T\u0259r\u0259fl\u0259rin d\u00fc\u015fm\u0259n d\u00f6vl\u0259tin siyasi hakimiyy\u0259tini d\u0259yi\u015fm\u0259k arzular\u0131 da h\u0259yata ke\u00e7m\u0259di. Sava\u015f\u0131n sonunda da \u0259vv\u0259lind\u0259 oldu\u011fu kimi \u0130rana Xomeyni, \u0130raqa S\u0259ddam H\u00fcseyn r\u0259hb\u0259rlik edirdil\u0259r.\n<\/p>\n<p>\n  Sava\u015f h\u0259r iki \u00f6lk\u0259y\u0259 olduqca a\u011f\u0131r ba\u015fa g\u0259ldi. \u0130nsan itkil\u0259rinin d\u0259qiq say\u0131 m\u0259lum olmasa da \u0130raqda bunun 150-200 min aras\u0131nda oldu\u011fu t\u0259xmin edilir. \u0130ran\u0131n is\u0259 texnika geriliyinin canl\u0131 q\u00fcvv\u0259 il\u0259 kompensasiyas\u0131 taktikas\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n daha \u00e7ox, 500 min civar\u0131nda qurban verdiyi ehtimal olunur. H\u0259r\u00e7\u0259nd, Tehran bu r\u0259q\u0259min yaln\u0131z yar\u0131s\u0131n\u0131 s\u0259sl\u0259ndirir.\n<\/p>\n<p>\n  T\u0259r\u0259fl\u0259rin iqtisadi itkil\u0259ri d\u0259 n\u0259h\u0259ng idi. T\u0259bii ki, bu itkil\u0259ri d\u0259qiq hesablamaq \u00e7\u0259tindir. B\u0259zi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0130raqa d\u0259y\u0259n z\u0259r\u0259r 342 milyard dollar t\u0259\u015fkil edir. \u0130ran\u0131n z\u0259r\u0259ri is\u0259 daha \u00e7ox, 645 milyard dollar qiym\u0259tl\u0259ndirilir. Bununla bel\u0259, iqtisadi potensial\u0131n\u0131n ki\u00e7ikliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0130raq maliyy\u0259 c\u0259h\u0259td\u0259n daha a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc.\n<\/p>\n<p>\n  M\u00fcharib\u0259d\u0259n \u00f6nc\u0259 \u0130raq\u0131n o zaman \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck m\u0259bl\u0259\u011f say\u0131lacaq 40 milyard dollar h\u0259cmind\u0259 valyuta ehtiyat\u0131na malik idi v\u0259 b\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 faizsiz borc verirdi. M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra is\u0259 art\u0131q \u00f6z\u00fcn\u00fcn 130 milyard dollar m\u0259bl\u0259\u011find\u0259 n\u0259h\u0259ng borcu vard\u0131. Buna baxmayaraq, S\u0259ddam H\u00fcseyn &#8220;misilsiz q\u0259l\u0259b\u0259&#8221; qazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edirdi.\n<\/p>\n<p>\n  M\u0259hz bu a\u011f\u0131r maliyy\u0259 v\u0259ziyy\u0259ti S\u0259ddam H\u00fcseyni 1990-c\u0131 ild\u0259 K\u00fcveyt\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcdaxil\u0259y\u0259 vadar etdi. Yaln\u0131z bundan sonra d\u00fcnya birliyi \u0130raq\u0131n \u0130rana qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u00fcn qanunsuzlu\u011fundan dan\u0131\u015fma\u011fa, kimy\u0259vi silah i\u015fl\u0259tm\u0259sini xat\u0131rlama\u011fa ba\u015flad\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  \u0130ran da m\u00fcharib\u0259d\u0259n xeyli z\u0259ifl\u0259mi\u015f \u00e7\u0131xd\u0131. Sava\u015fdan \u00f6nc\u0259 inqilab\u0131n ixrac\u0131ndan dan\u0131\u015fan, qon\u015fu \u00f6lk\u0259l\u0259ri h\u0259d\u0259l\u0259y\u0259n \u0130slam respublikas\u0131 indi daha \u00e7ox \u00f6z yaralar\u0131n\u0131 sa\u011faltmaqla m\u0259\u015f\u011ful idi. 1970-ci ill\u0259rin ortalar\u0131nda \u0130ran ordusu g\u00fcc\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnyada be\u015finci ordu say\u0131l\u0131rd\u0131. \u015eah zaman\u0131 toplanan bu n\u0259h\u0259ng h\u0259rbi potensial indi darmada\u011f\u0131n edilmi\u015fdi.\n<\/p>\n<p>\n  Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 v\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 bir \u00e7oxlar\u0131 S\u0259ddam H\u00fcseyn\u0259 r\u0259\u011fb\u0259tl\u0259 yana\u015f\u0131rd\u0131lar. Prezident Corc Bu\u015fun 1989-cu ilin oktyabr\u0131nda imzalada\u011f\u0131 direktivd\u0259 yaz\u0131l\u0131rd\u0131: &#8220;Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar v\u0259 \u0130raq aras\u0131ndak\u0131 normal m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r bizim uzunm\u00fcdd\u0259tli maraqlar\u0131m\u0131za uy\u011fundur v\u0259 Orta \u015e\u0259rqd\u0259, Fars k\u00f6rf\u0259zind\u0259 sabitliy\u0259 xidm\u0259t edir&#8221;.\n<\/p>\n<p>\n  \u0130ran r\u0259hb\u0259rliyi is\u0259 m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra daha realist davranma\u011fa ba\u015flad\u0131, bir \u00e7ox d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini normalla\u015fd\u0131rd\u0131. Z\u0259nnimc\u0259, Xomeyninin v\u0259fat\u0131ndan sonra ali dini r\u0259hb\u0259r olan \u018fli Xameneinin \u00f6z s\u0259l\u0259find\u0259n daha realist siyas\u0259t\u00e7i olmas\u0131 bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 \u0259sas rol oynad\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  AB\u015e-\u0131n n\u00fcfuzlu diplomatlar\u0131ndan Henri Kissincer \u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si haqq\u0131nda dan\u0131\u015fark\u0259n &#8220;heyf ki, onlar\u0131n h\u0259r ikisinin m\u0259\u011flubiyy\u0259ti m\u00fcmk\u00fcns\u00fczd\u00fcr&#8221; c\u00fcml\u0259sini i\u015fl\u0259tmi\u015fdi. M\u0259nc\u0259, XX \u0259srin \u0259n intellektual \u015f\u0259xsl\u0259rind\u0259n say\u0131lan Kissincer bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 yan\u0131l\u0131rd\u0131. S\u0259kkiz il davam ed\u0259n m\u00fcharib\u0259nin yekununu m\u0259hz h\u0259r iki t\u0259r\u0259fin m\u0259\u011flubiyy\u0259ti kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirm\u0259k olar.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130raqa m\u00fcdaxil\u0259 q\u0259rar\u0131 ver\u0259rk\u0259n \u0130ran r\u0259hb\u0259rliyi \u00f6z d\u00fc\u015fm\u0259ninin b\u0259zi s\u0259hvl\u0259rini t\u0259krar edirdi<\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":110039,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[51],"tags":[],"class_list":["post-191802","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analitika","infinite-scroll-item","generate-columns","tablet-grid-50","mobile-grid-100","grid-parent","grid-33","no-featured-image-padding"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.4 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>\u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si (2-ci yaz\u0131) - MEYDAN.TV<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"\u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si (2-ci yaz\u0131) - MEYDAN.TV\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"\u0130raqa m\u00fcdaxil\u0259 q\u0259rar\u0131 ver\u0259rk\u0259n \u0130ran r\u0259hb\u0259rliyi \u00f6z d\u00fc\u015fm\u0259ninin b\u0259zi s\u0259hvl\u0259rini t\u0259krar edirdi\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"MEYDAN.TV\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2018-09-24T22:55:26+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/43760.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"2060\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1236\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"user-manager\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"user-manager\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a\"},\"headline\":\"\u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si (2-ci yaz\u0131)\",\"datePublished\":\"2018-09-24T22:55:26+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\\\/\"},\"wordCount\":4064,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/43760.jpg\",\"articleSection\":[\"Analitika\"],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\\\/\",\"name\":\"\u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si (2-ci yaz\u0131) - MEYDAN.TV\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/43760.jpg\",\"datePublished\":\"2018-09-24T22:55:26+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/43760.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/43760.jpg\",\"width\":2060,\"height\":1236,\"caption\":\"Source:\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Ana s\u0259hif\u0259\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Analitika\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/section\\\/analitika\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"\u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si (2-ci yaz\u0131)\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\",\"name\":\"MEYDAN.TV\",\"description\":\"Meydan TV Az\u0259rbaycan\u0131n media m\u0259kan\u0131ndak\u0131 alternativ s\u0259sidir\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\",\"name\":\"Meydan TV\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/07\\\/meydan-logo.svg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/07\\\/meydan-logo.svg\",\"width\":195,\"height\":46,\"caption\":\"Meydan TV\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a\",\"name\":\"user-manager\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"\u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si (2-ci yaz\u0131) - MEYDAN.TV","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"\u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si (2-ci yaz\u0131) - MEYDAN.TV","og_description":"\u0130raqa m\u00fcdaxil\u0259 q\u0259rar\u0131 ver\u0259rk\u0259n \u0130ran r\u0259hb\u0259rliyi \u00f6z d\u00fc\u015fm\u0259ninin b\u0259zi s\u0259hvl\u0259rini t\u0259krar edirdi","og_url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/","og_site_name":"MEYDAN.TV","article_published_time":"2018-09-24T22:55:26+00:00","og_image":[{"width":2060,"height":1236,"url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/43760.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"user-manager","twitter_card":"summary_large_image","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/"},"author":{"name":"user-manager","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/person\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a"},"headline":"\u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si (2-ci yaz\u0131)","datePublished":"2018-09-24T22:55:26+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/"},"wordCount":4064,"publisher":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/43760.jpg","articleSection":["Analitika"],"inLanguage":"az"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/","name":"\u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si (2-ci yaz\u0131) - MEYDAN.TV","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/43760.jpg","datePublished":"2018-09-24T22:55:26+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/#primaryimage","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/43760.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/43760.jpg","width":2060,"height":1236,"caption":"Source:"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/iran-iraq-muharibesi-2-ci-yazi\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Ana s\u0259hif\u0259","item":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Analitika","item":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/section\/analitika\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"\u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si (2-ci yaz\u0131)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#website","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/","name":"MEYDAN.TV","description":"Meydan TV Az\u0259rbaycan\u0131n media m\u0259kan\u0131ndak\u0131 alternativ s\u0259sidir","publisher":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization","name":"Meydan TV","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/meydan-logo.svg","contentUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/meydan-logo.svg","width":195,"height":46,"caption":"Meydan TV"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/person\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a","name":"user-manager"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/191802","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/users\/11"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=191802"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/191802\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/media\/110039"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=191802"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=191802"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=191802"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}