{"id":189560,"date":"2018-04-14T21:07:42","date_gmt":"2018-04-14T21:07:42","guid":{"rendered":"https:\/\/www.meydan.tv\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/"},"modified":"2018-04-14T21:07:42","modified_gmt":"2018-04-14T21:07:42","slug":"mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/","title":{"rendered":"&#8221;Mart hadis\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259n adam bol\u015fevikl\u0259rin oyunlar\u0131na getm\u0259m\u0259li idi&#8221;"},"content":{"rendered":"<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/102258\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-102258\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  <i><br \/>\n    C\u0259mil H\u0259s\u0259nli: &#8221;N\u0259rimanov Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 qalacaq, o, tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir, amma M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 deyil<br \/>\n  <\/i>\n<\/p>\n<p>\n  <b><br \/>\n    Aprel ay\u0131n\u0131n 14-\u00fc N\u0259riman N\u0259rimanovun do\u011fum g\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Tarix\u00e7il\u0259r yaz\u0131r ki, o, Az\u0259rbaycana \u201c28 aprel\u201d i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 g\u0259tir\u0259nl\u0259rd\u0259n biridir. \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n xo\u015fb\u0259xt g\u0259l\u0259c\u0259yi Rusiyayla ba\u011fl\u0131d\u0131r\u201d dey\u0259n \u015f\u0259xs bar\u0259d\u0259 sovet ill\u0259rind\u0259 \u00e7oxlu elmi v\u0259 b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259r yaz\u0131lsa da, siyasi f\u0259aliyy\u0259tinin Bak\u0131 v\u0259 Moskva d\u00f6vr\u00fc tam a\u00e7\u0131lmad\u0131. \u00d6t\u0259n \u0259srin 80-ci ill\u0259rinin sonunda \u201cUcqarlarda inqilab\u0131m\u0131z\u0131n tarixin\u0259 dair\u201d<br \/>\n    <a href=\"http:\/\/elibrary.bsu.az\/books_460\/N_376.pdf\"><br \/>\n      m\u0259ktublar\u0131<br \/>\n    <\/a><br \/>\n    kitab \u015f\u0259klind\u0259 n\u0259\u015fr olunandan sonra onun bar\u0259sind\u0259 m\u00fczakir\u0259l\u0259r intensivl\u0259\u015fdi.<br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  <b><br \/>\n    Professor C\u0259mil H\u0259s\u0259nli il\u0259 s\u00f6hb\u0259timizd\u0259 N.N\u0259rimanovun Az\u0259rbaycan oxucusuna h\u0259l\u0259 d\u0259 nam\u0259lum qalan m\u0259qamlar\u0131 a\u00e7ma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131q.<br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      &#8211; C\u0259mil m\u00fc\u0259llim, N\u0259riman N\u0259rimanovun bol\u015fevik Rusiyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal\u0131ndan sonrak\u0131 Moskva d\u00f6vr\u00fc h\u0259l\u0259 d\u0259 nam\u0259lumlu\u011funu saxlay\u0131r. B\u0259lk\u0259 s\u00f6hb\u0259ti bu m\u0259s\u0259l\u0259nin qapal\u0131 qalmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259n ba\u015flayaq?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; Baxmayaraq ki, N\u0259riman N\u0259rimanov 1925-ci ilin mart\u0131nda t\u0259mt\u0259raql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 Kreml divarlar\u0131 yan\u0131nda d\u0259fn edildi v\u0259 v\u0259fat\u0131ndan sonra onun x\u00fcsusi arxiv fondunun yarad\u0131lmas\u0131, b\u00fct\u00fcn materiallar\u0131n bu fonda toplan\u0131lmas\u0131 haqda q\u0259rar q\u0259bul olundu, bir az sonra SSR\u0130-d\u0259 c\u0259r\u0259yan ed\u0259n prosesl\u0259r onun irsinin \u0259slind\u0259 qada\u011fan edilm\u0259si il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. Bu gedi\u015fatda \u201cN\u0259rimanov\u015fina\u201d deyil\u0259n ittiham ortaya at\u0131ld\u0131, ona yax\u0131n olan kadrlar i\u015fd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131, b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti 1937-ci ild\u0259 bu ittihamla repressiya olundular. Milli kommunistl\u0259r N\u0259riman N\u0259rimanovu \u00f6zl\u0259rinin lideri hesab edirdil\u0259r.\n<\/p>\n<p>\n  &#8211;<br \/>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      Onlar kiml\u0259r idi?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; Onlar N\u0259rimanovun yax\u0131n silahda\u015flar\u0131 say\u0131lan az\u0259rbaycanl\u0131 bol\u015fevikl\u0259r &#8211; M\u00f6hs\u00fcn Q\u0259dirli, H\u0259mid Sultanov, Q\u0259z\u0259nf\u0259r Musab\u0259yov, Dada\u015f B\u00fcnyadzad\u0259, Eyyub Xanbudaqov, \u018fliheyd\u0259r \u015eirvani (Mustafab\u0259yov) v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 idil\u0259r. Bu adamlar N\u0259rimanovun simas\u0131nda \u015e\u0259rqd\u0259 kommunizmin liderini g\u00f6r\u00fcr v\u0259 bol\u015fevizm\u0259 bir az mill\u0259t\u00e7ilik qat\u0131rd\u0131lar. 1920-1921-ci ill\u0259rd\u0259 Gilan hadis\u0259l\u0259rin\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00f6n\u0259m verm\u0259si v\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n xarici i\u015fl\u0259r komissar\u0131 \u00c7i\u00e7erinl\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 g\u0259lm\u0259si, onu \u015e\u0259rqin inqilab \u00e7\u0131ra\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6nd\u00fcrm\u0259kd\u0259 ittiham etm\u0259si N\u0259rimanovun \u015e\u0259rqin Lenini olmaq arzular\u0131n\u0131n t\u0259zah\u00fcr formalar\u0131ndan biri idi. Lakin h\u0259min vaxt \u015e\u0259rqin qap\u0131s\u0131nda mayak olaca\u011f\u0131 iddia edil\u0259n Az\u0259rbaycan, sovetl\u0259\u015fm\u0259nin ilk g\u00fcnl\u0259rind\u0259 \u00f6z \u00e7\u0131ra\u011f\u0131n\u0131 yand\u0131rma\u011fa neft tapa bilmirdi.\n<\/p>\n<blockquote><p>\n  \u00a0N\u0259rimanov niy\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n sovetl\u0259\u015fm\u0259sin israrla t\u0259l\u0259b edirdi? \u00c7\u00fcnki&#8230;\n<\/p><\/blockquote>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      \u00a0&#8211; Ax\u0131 bol\u015fevizml\u0259 mill\u0259t\u00e7ilik ideoloji bax\u0131mdan tamamil\u0259 bir-birin\u0259 zidd yana\u015fmalard\u0131r\u2026<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; \u018fvv\u0259la, N\u0259rimanovun \u201cmilli kommunizm\u201d deyil\u0259n bir ill\u00fcziyas\u0131 var idi v\u0259 \u00f6z\u00fc buna iddial\u0131 idi. El\u0259 sovetl\u0259\u015fm\u0259nin ilk ill\u0259rind\u0259 bu iddia iflasa u\u011frad\u0131. Onun tez-tez Az\u0259rbaycan\u0131 yadlar\u0131n idar\u0259 etm\u0259sind\u0259n \u015fikay\u0259tl\u0259nm\u0259si d\u0259 m\u0259hz bununla ba\u011fl\u0131 idi. \u0130kincisi, N\u0259rimanov \u00f6z r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lardan ibar\u0259t bol\u015fevik-sovet d\u00f6vl\u0259ti qurma\u011f\u0131 arzulay\u0131rd\u0131. O, m\u0259rk\u0259zd\u0259n Bak\u0131ya g\u00f6nd\u0259ril\u0259n adamlar\u0131 Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck t\u0259hl\u00fck\u0259 hesab edirdi, lakin h\u0259min adamlar Az\u0259rbaycana t\u0259hl\u00fck\u0259 olmaqla yana\u015f\u0131, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, N\u0259rimanovun \u00f6z hakimiyy\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259 idi.\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/cemil-hesenli-8\/\" alt=\"C\u0259mil H\u0259s\u0259nli\" class=\"wp-image-102270\"\/><figcaption>\n    C\u0259mil H\u0259s\u0259nli<br \/>\n  <\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      &#8211; B\u0259lk\u0259 s\u00f6hb\u0259timizi konkretl\u0259\u015fdir\u0259k\u2026?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; M\u0259s\u0259l\u0259n, N\u0259rimanov Behbud b\u0259y \u015eahtaxtinskini Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si kimi Moskvaya g\u00f6nd\u0259r\u0259nd\u0259, deyirdi ki, s\u0259n, yolda\u015f Lenin\u0259 izah ed\u0259rs\u0259n, bir aya\u011f\u0131 Bak\u0131da, bir aya\u011f\u0131 \u0130r\u0259vanda olan bol\u015fevikl\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 qoruyub saxlamaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. Bir az \u0259vv\u0259l dediyim kimi, az\u0259rbaycanl\u0131 bol\u015fevikl\u0259rin b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si ilk vaxtlar N\u0259rimanovu \u00f6zl\u0259rin\u0259 lider hesab edirdi. Aprel hadis\u0259l\u0259ri \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Serqo Orconikidze Moskvaya g\u00f6nd\u0259rdiyi teleqramlarda haray sal\u0131rd\u0131 ki, doktoru tez g\u00f6nd\u0259rin, burada i\u015fl\u0259r onsuz ke\u00e7mir. Amma aprel \u00e7evrili\u015find\u0259n sonra, h\u0259l\u0259 N\u0259rimanov Bak\u0131ya g\u0259lm\u0259mi\u015fd\u0259n \u0259vv\u0259l, may\u0131n \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Moskvaya n\u00f6vb\u0259ti teleqramlar\u0131nda N\u0259rimanova \u00e7ox s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259r verilm\u0259m\u0259sini ist\u0259yirdi. M\u0259s\u0259l\u0259 onda idi ki, N\u0259rimanov m\u00fcs\u0259lman kommunistl\u0259rin n\u0259zar\u0259tind\u0259 olan m\u00fcst\u0259qil Sovet Az\u0259rbaycan\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr v\u0259 arzulay\u0131rd\u0131, m\u00fcsavat\u00e7\u0131lardan da hakimiyy\u0259ti bu \u015f\u00fcarla, \u201cM\u00fcst\u0259qil Sovet Az\u0259rbaycan\u0131\u201d \u015f\u00fcar\u0131 il\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131. Bak\u0131ya g\u0259l\u0259nd\u0259n az sonra g\u00f6rd\u00fc ki, onun fikirl\u0259\u015fdiyi m\u00fcst\u0259qil sovet Az\u0259rbaycan\u0131ndan \u0259s\u0259r-\u0259lam\u0259t yoxdur. Sual yaran\u0131r; N\u0259rimanov niy\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n sovetl\u0259\u015fm\u0259sini israrla t\u0259l\u0259b edirdi? \u00c7\u00fcnki N\u0259rimanov ba\u015fda olmaqla Az\u0259rbaycan bol\u015fevikl\u0259ri \u00f6zl\u0259rini \u00e7ox narahat hiss edirdil\u0259r. Onlar \u00f6z milli h\u00f6kum\u0259tl\u0259rini birinci devirmi\u015fdil\u0259r, \u00f6lk\u0259nin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259hl\u00fck\u0259 alt\u0131nda qoymu\u015fdular. N\u0259rimanov etiraf edirdi ki, h\u0259mi\u015f\u0259 Denikini m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015f Erm\u0259nistan m\u00fcst\u0259qillik qazanm\u0131\u015f, onun m\u00fcst\u0259qilliyi 1920-ci ilin avqustunda Sovet Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nm\u0131\u015f v\u0259 \u00fcst\u0259lik Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razil\u0259rini alm\u0131\u015fd\u0131r, indiy\u0259 q\u0259d\u0259r ikili siyas\u0259t aparan G\u00fcrc\u00fcstan m\u00fcst\u0259qillik \u0259ld\u0259 etmi\u015fdir, 1920-ci ilin may\u0131nda onun m\u00fcst\u0259qilliyi bol\u015fevik Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nm\u0131\u015f, \u00fc\u00e7 C\u0259nubi Qafqaz respublikadan birinci olaraq Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n a\u011fu\u015funa at\u0131lm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan is\u0259 h\u0259m \u0259razisini, h\u0259m d\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyini itirmi\u015fdir.\n<\/p>\n<blockquote><p>\n  \u00a0Z\u0259ng\u0259zurun v\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si ideyas\u0131n\u0131 Orconikidze ortaya atd\u0131\n<\/p><\/blockquote>\n<p>\n  <i><br \/>\n    <b><br \/>\n      &#8211; Torpaq m\u0259s\u0259l\u0259sinin \u00fcz\u0259rind\u0259 qalma\u011f\u0131m\u0131z vacibdir. Erm\u0259nistan sovetl\u0259\u015f\u0259nd\u0259 N\u0259rimanov n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn dedi ki, Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Nax\u00e7\u0131van Erm\u0259nistana verilir?<br \/>\n    <\/b><br \/>\n  <\/i>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; Bunun birinci s\u0259b\u0259bi sovetl\u0259\u015fm\u0259d\u0259n sonra Az\u0259rbaycan\u0131n \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini itirm\u0259si, ikincisi is\u0259 N\u0259rimanovun dekorasiyaya \u00e7evrilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. 1920-ci ild\u0259 Moskvaya dan\u0131\u015f\u0131qlara ged\u0259n Kamal\u00e7\u0131 T\u00fcrkiy\u0259nin ilk xarici i\u015fl\u0259r naziri B\u0259kir Sami Kunduh Rusiyaya s\u0259f\u0259r ed\u0259rk\u0259n, \u00f6z g\u00f6zl\u0259ri il\u0259 g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fc ki, bol\u015fevikl\u0259rin Az\u0259rbaycanda elan etdiyi \u201cM\u00fcst\u0259qil Sovet Az\u0259rbaycan\u0131\u201d tamamil\u0259 formal xarakter da\u015f\u0131y\u0131r v\u0259 o, Ankaraya d\u00f6nd\u00fckd\u0259n sonra demi\u015fdi ki, Az\u0259rbaycanda he\u00e7 bir \u201crespublika\u201d yoxdur, birinci qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan q\u0131rm\u0131z\u0131 \u0259sg\u0259r\u0259 t\u0259zim ed\u0259n b\u0259st\u0259boy &#8211; N\u0259rimanov vard\u0131r. N\u0259rimanov \u00f6z\u00fc is\u0259 bu fikri daha yum\u015faq formada bel\u0259 ifad\u0259 edirdi: \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyind\u0259n bir N\u0259rimanov qalm\u0131\u015fd\u0131r\u201d. Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Z\u0259ng\u0259zurun Erm\u0259nistana pe\u015fk\u0259\u015f edilm\u0259si, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, m\u00fcst\u0259qilliyin itirilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n N\u0259rimanov Erm\u0259nistan\u0131n sovetl\u0259\u015fm\u0259sini \u00e7ox ist\u0259yirdi. \u0130kinci is\u0259 Moskva sovet respublikalar\u0131n\u0131n b\u0259lli bir s\u0259rh\u0259dl\u0259r daxilind\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti, ke\u00e7ici bir hal kimi bax\u0131rd\u0131. H\u0259l\u0259, 1920-ci ilin noyabr\u0131nda Stalin Bak\u0131ya g\u0259l\u0259nd\u0259 m\u00fcst\u0259qillikl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7ox maraql\u0131 ideya ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc, h\u0259min vaxt Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin perspektivl\u0259ri m\u00fczakir\u0259 edil\u0259nd\u0259, Stalin dedi ki, Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi m\u00fcv\u0259qq\u0259tidir, kommunistin kommunist\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyi olmaz. \u018flav\u0259 etdi ki, bu m\u00fcst\u0259qilliyi Moskva \u015e\u0259rq\u0259, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, \u0130rana v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn saxlay\u0131b. C\u0259nubi Qafqaz sovetl\u0259\u015f\u0259nd\u0259n sonra buna ehtiyac olmayacaq. Biz ham\u0131m\u0131z kommunistiks\u0259, ham\u0131m\u0131z bol\u015fevikiks\u0259, n\u0259 m\u00fcst\u0259qillik, kimd\u0259n m\u00fcst\u0259qil olmal\u0131y\u0131q?! Stalin sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259, SSR\u0130 yaranan prosesd\u0259 d\u0259 milli haqlar m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 m\u0259hz kommunistin kommunist\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyi olmaz meyar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131rd\u0131. H\u0259min vaxt Sovet Rusiyas\u0131 ciddi \u015f\u0259kild\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n Q\u0259rbin t\u0259siri alt\u0131nda qalmamas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Erm\u0259nistana \u00e7ox \u015feyl\u0259r v\u0259d etm\u0259kl\u0259 erm\u0259nil\u0259ri \u00f6z t\u0259sirl\u0259rind\u0259 saxlay\u0131rd\u0131lar. Amma bu v\u0259dl\u0259rin b\u00f6y\u00fck hiss\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131n hesab\u0131na idi. 1920-ci ilin avqust ay\u0131n\u0131n 10-da T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 Antanta aras\u0131nda Sevr m\u00fcqavil\u0259si imzalanand\u0131, Sovet Rusiyas\u0131 da t\u0259l\u0259sik h\u0259min g\u00fcn Erm\u0259nistanla m\u00fcqavil\u0259 ba\u011flad\u0131 v\u0259 ona \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k imkanlar\u0131 verdi. H\u0259l\u0259 Stalinin Bak\u0131 s\u0259f\u0259ri zaman\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259 ham\u0131 Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259sinin \u0259leyhin\u0259 oldusa, 1920-ci ilin noyabr\u0131nda t\u00fcrkl\u0259r G\u00fcmr\u00fcy\u0259 yax\u0131nla\u015fanda bol\u015fevikl\u0259r 1918-ci ilin t\u0259krar olunmas\u0131ndan h\u0259y\u0259canlanma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. S\u00f6hb\u0259t t\u00fcrkl\u0259rin Bak\u0131ya quru yolunun ba\u011flanmas\u0131ndan gedirdi. T\u00fcrkl\u0259rin Bak\u0131ya yolunu ba\u011flamaq v\u0259 1920-ci ilin noyabr ay\u0131n\u0131n sonlar\u0131nda erm\u0259ni kommunistl\u0259rinin hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259li\u015fini dayan\u0131ql\u0131 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Qafqaz\u0131n bol\u015fevik \u201ccani\u015fini\u201d Serqo Orconikidze Z\u0259ng\u0259zurun v\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si ideyas\u0131n\u0131 ortaya atd\u0131. Stalin Bak\u0131 m\u00fc\u015favir\u0259sind\u0259n sonra h\u0259l\u0259 Moskvaya \u00e7atmam\u0131\u015fd\u0131, Serqo Orconikidze onunla s\u0259sli dan\u0131\u015f\u0131\u011fa girdi v\u0259 dedi ki, indi Z\u0259ng\u0259zuru, Nax\u00e7\u0131van\u0131 Erm\u0259nistana verib t\u00fcrkl\u0259rin Bak\u0131ya quru yolunun ba\u011flanmas\u0131n\u0131n \u0259sl vaxt\u0131d\u0131r. O, bu t\u0259klifi t\u0259cili olaraq, Bak\u0131dan Moskvaya qay\u0131dan v\u0259 h\u0259l\u0259 yolda olan Stalin\u0259 \u00e7atd\u0131rd\u0131. Noyabr ay\u0131n\u0131n 23-d\u0259 Postovdan Leninl\u0259 \u0259laq\u0259y\u0259 gir\u0259n Stalin Orconikidzenin Bak\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cnarahatl\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d ona bildirdi. Orconikidzenin m\u0259lumat\u0131na istinad ed\u0259r\u0259k Stalin qeyd edirdi ki, indi Bak\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas t\u0259hl\u00fck\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin Az\u0259rbaycanla \u00fcmumi s\u0259rh\u0259dl\u0259r\u0259 c\u0259hd g\u00f6st\u0259rm\u0259l\u0259rind\u0259n ir\u0259li g\u0259lir v\u0259 Orconikdze t\u0259klif edir ki, Z\u0259ng\u0259zuru Erm\u0259nistana verm\u0259kl\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin niyy\u0259tl\u0259rin\u0259 mane olmaq laz\u0131md\u0131r.\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/kirov-stalin-orconikidze-mikoyan\/\" alt=\"Kirov, Stalin, Orconikidze, Mikoyan\" class=\"wp-image-102261\"\/><figcaption>\n    Kirov, Stalin, Orconikidze, Mikoyan<br \/>\n  <\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  Stalin \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 bu t\u0259klif\u0259 t\u0259r\u0259fdar oldu\u011funu Lenin\u0259 bildirirdi. Bol\u015fevik Rusiyas\u0131n\u0131 bu m\u0259suliyy\u0259td\u0259n k\u0259narda qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn Orconikidze bel\u0259 hesab edirdi ki, Z\u0259ng\u0259zurla ba\u011fl\u0131 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs Sovet Az\u0259rbaycan\u0131n\u0131n birinci \u015f\u0259xsind\u0259n, Az\u0259rbaycan \u0130nqilab Komit\u0259sinin s\u0259dri N\u0259rimanovdan g\u0259lm\u0259li idi. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, h\u0259l\u0259 1920-ci ilin yay\u0131nda Sovet Rusiyas\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 imzalanana q\u0259d\u0259r Orconikidze \u00c7i\u00e7erinin t\u0259zyiqi il\u0259 N. N\u0259rimanovu Nax\u00e7\u0131van, Ordubad v\u0259 \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259zi Erm\u0259nistana g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259y\u0259 m\u0259cbur etm\u0259k istiqam\u0259tind\u0259 ilk c\u0259hdi g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi. \u00c7i\u00e7erinin g\u00f6st\u0259ri\u015fl\u0259rini alan Serqo Orconikidze t\u0259l\u0259sik N\u0259rimanova m\u0259lumat verirdi ki, \u201cQaraba\u011f v\u0259 Z\u0259ng\u0259zurla ba\u011fl\u0131 m\u0259n indic\u0259 \u00c7i\u00e7erinl\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131m. M\u0259n t\u0259klif edir\u0259m, t\u0259cili v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qs\u0131z bu vilay\u0259tl\u0259r Az\u0259rbaycana birl\u0259\u015fdirilm\u0259lidir. Siz dig\u0259r vilay\u0259tl\u0259r\u0259 (Nax\u00e7\u0131van, Ordubad, Culfa v\u0259 \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z) iddian\u0131zdan imtina etm\u0259lisiniz, habel\u0259 Qaraba\u011f v\u0259 Z\u0259ng\u0259zura muxtariyy\u0259t verm\u0259lisiniz. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n sonuncu m\u0259s\u0259l\u0259 he\u00e7 bir halda s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259sind\u0259 (Sovet Rusiyas\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan aras\u0131nda 1920-ci ilin avqust ay\u0131n\u0131n 10-da imzalanacaq m\u00fcqavil\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur) g\u00f6st\u0259rilm\u0259m\u0259lidir, bilavasit\u0259 sizd\u0259n g\u0259lm\u0259lidir\u201d. H\u0259m Stalin, h\u0259m Orconokidze m\u0259rk\u0259zi daim t\u00fcrk t\u0259hl\u00fck\u0259si alt\u0131nda saxlama\u011fa \u00fcst\u00fcnl\u00fck verirdil\u0259r. \u201cBird\u0259n 1918-ci il t\u0259krarlanar, t\u00fcrkl\u0259r yenid\u0259n Bak\u0131ya g\u0259l\u0259r v\u0259 biz Az\u0259rbaycan \u00fcz\u0259rind\u0259 n\u0259zar\u0259ti itir\u0259rik, m\u00fcsavat\u00e7\u0131lar G\u0259nc\u0259d\u0259 ofis qurublar\u201d qorxusu alt\u0131nda bu ideyalar ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. Orconikidze bel\u0259 fikirl\u0259\u015firdi ki, erm\u0259ni kommunistl\u0259ri erm\u0259nil\u0259ri bol\u015fevikl\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259f \u00e7\u0259km\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn, yeni kommunist h\u00f6kum\u0259tini dayanaql\u0131 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130r\u0259vana tarixi bir h\u0259diyy\u0259 il\u0259 getm\u0259lidil\u0259r. Qazaxda elan olunmu\u015f Erm\u0259nistan Sovet Hakimiyy\u0259ti Dilicana, oradan da \u0130r\u0259vana m\u0259hz da\u015fnaklar\u0131n uzun m\u00fcdd\u0259t \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259dikl\u0259ri bu \u201ctarixi h\u0259diyy\u0259\u201d il\u0259 gedirdi. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, da\u015fnaklar\u0131n T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 m\u00fcharib\u0259d\u0259 m\u0259\u011flub olmas\u0131ndan sonra Erm\u0259nistanda hakimiyy\u0259ti g\u00f6t\u00fcrm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn kommunistl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t iki inqilab komit\u0259si yaranm\u0131\u015fd\u0131, onun birini ruslar, ikincisini is\u0259 t\u00fcrkl\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131lar. D\u00fcnya inqilab\u0131n\u0131n cazib\u0259sin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n N\u0259rimanov Erm\u0259nistan\u0131n sovetl\u0259\u015fm\u0259si namin\u0259 n\u0259inki Bak\u0131 neftini h\u0259r iki respublikan\u0131n s\u0259rv\u0259ti elan etm\u0259y\u0259, h\u0259tta Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sini yeni qurulan erm\u0259ni sovet h\u00f6kum\u0259tin\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259y\u0259 haz\u0131r idi. Bu haz\u0131rl\u0131q m\u0259rk\u0259z v\u0259 x\u00fcsusil\u0259 Orconikidze t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131. Almaniyan\u0131n Humbolt Universitetinin professoru Yorq Baberovski yaz\u0131r ki, h\u0259l\u0259 1920-ci ilin yay\u0131nda Orconikidzenin t\u0259zyiqi il\u0259 N\u0259riman N\u0259rimanov Z\u0259ng\u0259zur, Qaraba\u011f v\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131n Erm\u0259nistana g\u00fcz\u0259\u015ft edilm\u0259sin\u0259 v\u0259d verm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda qalm\u0131\u015fd\u0131. 1917-ci ild\u0259n da\u015fnaklar Qaraba\u011f, Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u00fc\u00e7\u00fcn silahl\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131lar, sovetl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 h\u0259diyy\u0259 olaraq Az\u0259rbaycan kommunistl\u0259ri elan etdil\u0259r ki, bu \u0259razil\u0259r Sovet Erm\u0259nistan\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259sidir. Orconikidzenin tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan \u0130nqilab Komit\u0259sinin s\u0259dri N\u0259rimanovun Erm\u0259nistanda Sovet hakimiyy\u0259tinin qurulmas\u0131 m\u00fcnasib\u0259ti il\u0259 dekabr ay\u0131n\u0131n 1-d\u0259 Bak\u0131 Sovetinin t\u0259nt\u0259n\u0259li iclas\u0131nda geni\u015f \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 oldu v\u0259 onun b\u0259yanat\u0131 elan olundu. B\u0259yanatda deyilirdi: \u201cSovet Az\u0259rbaycan\u0131 Erm\u0259nistan v\u0259 Z\u0259ng\u0259zurda \u0259n yax\u015f\u0131 yolda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n \u2013 kommunistl\u0259rin g\u00fcnahs\u0131z qan\u0131n\u0131 t\u00f6km\u00fc\u015f v\u0259 t\u00f6k\u0259n da\u015fnaklar\u0131n hakimiyy\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259m\u0259k\u00e7i erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n m\u00fcbariz\u0259sin\u0259 yard\u0131m g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k elan edir ki, bundan bel\u0259 he\u00e7 bir \u0259razi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u0259srl\u0259rd\u0259n b\u0259ri qon\u015fu olan iki xalq\u0131n: erm\u0259nil\u0259rin v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n bir-birinin qan\u0131n\u0131 t\u00f6km\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259b\u0259b ola bilm\u0259z; Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Nax\u00e7\u0131van q\u0259zalar\u0131n\u0131n \u0259razisi Sovet Erm\u0259nistan\u0131n\u0131n b\u00f6l\u00fcnm\u0259z \u0259razisidir. Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 is\u0259 referendum n\u0259tic\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r \u00f6z taleyini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259lidir\u201d. Amma erm\u0259ni kommunistl\u0259rinin q\u0259zeti v\u0259 \u201cPravda\u201d bu a\u00e7\u0131qlaman\u0131 saxtala\u015fd\u0131rd\u0131. H\u0259min m\u0259tbuat orqanlar\u0131nda qeyd edildi ki, N\u0259rimanovun noyabr ay\u0131n\u0131n 30-da elan etdiyi b\u0259yanatla Az\u0259rbaycan Nax\u00e7\u0131van\u0131, Qaraba\u011f\u0131, Z\u0259ng\u0259zuru Erm\u0259nistana verdi. Halbuki, N\u0259rimanov Qaraba\u011fda m\u0259s\u0259l\u0259nin referendum yolu il\u0259 h\u0259ll edilm\u0259sini demi\u015fdi. N\u0259rimanovun b\u0259yanat\u0131 \u0130r\u0259van\u0131n bir ne\u00e7\u0259 kilometrliyin\u0259 g\u0259lib \u00e7\u0131xm\u0131\u015f t\u00fcrkl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z oldu.\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/vorosilov-stalin-ve-orconikidze\/\" alt=\"Voro\u015filov, Stalin v\u0259 Orconikidze\" class=\"wp-image-102264\"\/><figcaption>\n    Voro\u015filov, Stalin v\u0259 Orconikidze<br \/>\n  <\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  H\u0259min vaxt G\u00fcmr\u00fcd\u0259 Kaz\u0131m Qarab\u0259krl\u0259 erm\u0259ni da\u015fnak h\u00f6kum\u0259ti n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri aras\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131qlar gedirdi, Behbud \u015eahtaxtinski, C\u0259lal\u0259ddin Korkmazov v\u0259 Budu Mdivani bol\u015fevikl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u00fcrk-erm\u0259ni dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131nda \u201cvasit\u0259\u00e7i\u201d olmaq, prosesi izl\u0259m\u0259k missiyas\u0131 il\u0259 G\u00fcmr\u00fcy\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi, onda Kaz\u0131m Qarab\u0259kir \u015eaxtaxtinskiy\u0259 dedi ki, Az\u0259rbaycan \u0130nqilab Komit\u0259si g\u0259r\u0259k taktiki m\u00fclahiz\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, he\u00e7 olmasa konfrans qurtarana q\u0259d\u0259r (G\u00fcmr\u00fcd\u0259ki s\u00fclh konfrans\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur) bu m\u0259s\u0259l\u0259ni h\u0259ll etm\u0259y\u0259 t\u0259l\u0259sm\u0259zdi. Bel\u0259 ki, bu akt Rusiyan\u0131n t\u0259sirini art\u0131r\u0131r, doktor \u00e7ox t\u0259l\u0259sir, biz bu torpaqlar\u0131 azad etmi\u015fik, amma o, bu \u0259razil\u0259ri Erm\u0259nistana verdiyini elan edir.\n<\/p>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      &#8211; C\u0259mil m\u00fc\u0259llim, N\u0259rimanovda bol\u015fevizm\u0259 vur\u011funluq o d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 idimi ki, \u00f6z torpaqlar\u0131ndan bel\u0259 imtina edirdi?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 N\u0259rimanovda Stalinin \u201ckommunistin kommunist\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyi olmaz\u201d \u0259hval-ruhiyy\u0259si vard\u0131. O el\u0259 bilirdi ki, kommunizm qurulandan sonra s\u0259rh\u0259dl\u0259r g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259c\u0259k. Daha do\u011frusu, t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc \u0259ld\u0259n verib Moskvan\u0131n, onun n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Orconikidzenin \u0259lind\u0259 bir vasit\u0259y\u0259 \u00e7evrildiyi \u00fc\u00e7\u00fcn o, \u00f6z\u00fcn\u00fc buna inand\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131.\n<\/p>\n<blockquote><p>\n  \u00a0Nax\u00e7\u0131van\u0131n Az\u0259rbaycanda qalmas\u0131 birba\u015fa Atat\u00fcrk\u00fcn xidm\u0259ti idi\n<\/p><\/blockquote>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      \u00a0&#8211; Amma \u201cm\u00fcst\u0259qil sovet Az\u0259rbaycan\u0131\u201d ifad\u0259sini d\u0259 i\u015fl\u0259tmi\u015fdi\u2026<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; B\u0259li, bu \u015f\u00fcarla N\u0259rimanov v\u0259 Az\u0259rbaycan kommunistl\u0259ri milli h\u00f6kum\u0259tin devrilm\u0259si, m\u00fcst\u0259qil respublikan\u0131n rus bol\u015fevikl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal olunmas\u0131nda m\u0259\u015fum rol oynam\u0131\u015fd\u0131lar.\n<\/p>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      &#8211; Dem\u0259li, t\u0259zad var\u2026<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; Bu, t\u0259zad yox, \u00e7ox kobud s\u0259hv v\u0259 m\u0259rk\u0259zin oyununa getm\u0259k, onun \u0259lind\u0259 vasit\u0259y\u0259 \u00e7evrilm\u0259k idi. N\u0259rimanov \u00f6z\u00fc d\u0259 sonralar bunu ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fc. \u018fslind\u0259, N\u0259rimanov t\u0259r\u0259find\u0259n Erm\u0259nistana h\u0259diyy\u0259 edilmi\u015f Nax\u00e7\u0131van\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n himay\u0259sin\u0259 qaytar\u0131lmas\u0131 bilavasit\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin xidm\u0259tl\u0259ri idi. 1921-ci ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri Yusif Kamal, Doktor Riza Nur v\u0259 \u018fli Fuad pa\u015fa Moskva dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131nda bu m\u0259s\u0259l\u0259ni \u00e7ox k\u0259skin qoydular v\u0259 bir add\u0131m da geri \u00e7\u0259kilm\u0259dil\u0259r.\n<\/p>\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/102267\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-102267\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<\/p>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      &#8211; Bu m\u0259s\u0259l\u0259ni konkret Mustafa Kamal Atat\u00fcrk, yoxsa Kaz\u0131m Qarab\u0259kir qoyurdu?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; Yox, bu Mustafa Kamal pa\u015fadan g\u0259lirdi. H\u0259l\u0259, Moskvaya yola d\u00fc\u015fm\u0259k \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Yusif Kamal b\u0259y Mustafa Kamal pa\u015fa il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259rk\u0259n ondan soru\u015fmu\u015fdu: \u201cPa\u015fam, ruslar Nax\u00e7\u0131van \u00fcz\u0259rind\u0259 israr ed\u0259rl\u0259rs\u0259, n\u0259 ed\u0259k?\u201d Kamal pa\u015fa cavab vermi\u015fdi ki, \u201cNax\u00e7\u0131van t\u00fcrk qap\u0131s\u0131d\u0131r. Bunu x\u00fcsusi olaraq n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, \u0259linizd\u0259n g\u0259l\u0259ni ediniz\u201d.\n<\/p>\n<blockquote><p>\n  \u00a0\u00a0Rusiya r\u0259hb\u0259rliyi Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn yollar axtar\u0131rd\u0131\n<\/p><\/blockquote>\n<p>\n  &#8211;<br \/>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      C\u0259mil m\u00fc\u0259llim, bu gedi\u015fatda b\u0259zi m\u0259qamlar\u0131n detallar\u0131na varma\u011fa ehtiyac var. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sinin \u0259traf\u0131nda erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri tez-tez N\u0259rimanovun ad\u0131n\u0131 halland\u0131r\u0131rlar. Bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 arxivl\u0259r n\u0259 deyir?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  -N\u0259rimanov 1920-ci ilin dekabr\u0131nda m\u0259lum b\u0259yanat\u0131 ver\u0259nd\u0259n sonra 1921-ci ilin iyununda ondan imtina etdi. Erm\u0259nistan\u0131n sovetl\u0259\u015fm\u0259sinin do\u011furdu\u011fu inqilabi pafos fonunda Z\u0259ng\u0259zurun bir hiss\u0259si erm\u0259nil\u0259r\u0259 verils\u0259 d\u0259, m\u0259hz N\u0259rimanovun dir\u0259ni\u015fi n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qaraba\u011f\u0131n \u0130r\u0259vana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si ideyas\u0131 ba\u015f tutmad\u0131. RK(b)P MK-n\u0131n Qafqaz B\u00fcrosu 1921-ci ilin iyun ay\u0131n\u0131n 3-d\u0259 Qafqaz B\u00fcrosunun \u00fczvl\u0259ri Orconikidze, Maxaradze, N\u0259rimanov, Myasnikov, Orexala\u015fvili, Nazaretyan, Fiqatner v\u0259 \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 namiz\u0259d Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n katibi Kaminski, habel\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan KP MK-n\u0131n \u00fczv\u00fc Eliavan\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 ke\u00e7iril\u0259n plenumunun ax\u015fam iclas\u0131n\u0131n g\u00fcnd\u0259liyind\u0259 \u201cZ\u0259ng\u0259zur m\u0259s\u0259l\u0259si\u201d sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Z\u0259ng\u0259zur m\u0259s\u0259l\u0259si haqq\u0131nda Qafqaz B\u00fcrosunun 7 b\u0259ndd\u0259n ibar\u0259t q\u0259rar\u0131 &#8220;tamamil\u0259 m\u0259xfi&#8221; qrifi il\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdi. 7 b\u0259ndd\u0259n ibar\u0259t gizli q\u0259rar\u0131n 6 b\u0259ndi bilavasit\u0259 Z\u0259ng\u0259zura aid olsa da, onun 5-ci b\u0259ndi Z\u0259ng\u0259zura tamamil\u0259 d\u0259xli olmayan \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u201d haqq\u0131nda idi. H\u0259min 5-ci b\u0259ndd\u0259 qeyd edilirdi: \u201cErm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin b\u0259yanat\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana m\u0259xsus olmas\u0131 haqq\u0131nda g\u00f6st\u0259rilsin\u201d. Y\u0259ni \u201ctamamil\u0259 m\u0259xfi\u201d formada Erm\u0259nistana tap\u015f\u0131rd\u0131 ki, h\u00f6kum\u0259t b\u0259yanat\u0131 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edib Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana m\u0259xsus oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rsin. Bu q\u0259rara uy\u011fun Erm\u0259nistan \u0130nqilab Komit\u0259si Askanaz Mravyan\u0131 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa m\u00fcv\u0259kkil t\u0259yin etmi\u015fdi. N\u0259rimanov onu Qaraba\u011fa buraxmad\u0131. 1921-ci ilin iyunun 27-d\u0259 N\u0259rimanov Orconikidze v\u0259 Myasnikova teleqram g\u00f6nd\u0259r\u0259r\u0259k bildirdi ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f haqq\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259nin yaln\u0131z Erm\u0259nistan \u0130nqilab Komit\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259ll edildiyini, Erm\u0259nistan XKS-ind\u0259 onun h\u0259l\u0259 m\u00fczakir\u0259 edilm\u0259diyini v\u0259 bax\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, Az\u0259rbaycan XKS yekdillikl\u0259 Mravyan yolda\u015f\u0131n Erm\u0259nistan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda f\u00f6vq\u0259lad\u0259 m\u00fcv\u0259kkili kimi peyda olmas\u0131n\u0131 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f siyasi v\u0259 taktiki s\u0259hv hesab edir, onun d\u0259rhal geri \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 xahi\u015f edir.\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/102273\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-102273\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  &#8211;<br \/>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      Erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri yaz\u0131rlar ki, guya N\u0259rimanov Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 Erm\u0259nistana vermi\u015fdi, amma Stalin g\u0259lib t\u0259z\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycana qaytard\u0131. Bu fikrin \u0259sas\u0131 varm\u0131?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  -Erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 Stalinin ad\u0131n\u0131 bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 qat\u0131rlar v\u0259 bundan spekulyasiya m\u0259qs\u0259di il\u0259 istifad\u0259 edir, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n guya Stalin siyas\u0259tinin qurban\u0131 oldu\u011fu kimi yalanlar dan\u0131\u015f\u0131rlar. Stalinin bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 he\u00e7 bir d\u0259xli yoxdur. D\u00fczd\u00fcr, h\u0259min vaxt Nal\u00e7ikd\u0259 dinc\u0259l\u0259n Stalin Qafqaz B\u00fcrosunun 4-5 iyul 1921-ci ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclaslar\u0131na g\u0259lmi\u015fdi. Lakin Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 yox. O, G\u00fcrc\u00fcstanda bir az m\u00fcst\u0259qillik g\u00f6st\u0259r\u0259n Filip Maxaradzeni r\u0259hb\u0259rlikd\u0259n \u00e7\u0131xarmaq, daha s\u00f6z\u0259 baxan Budu Mdivanini onun yerin\u0259 t\u0259yin etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Tiflis\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. \u0130yunun 3-d\u0259 v\u0259 iyulun 4-d\u0259 Qafqaz B\u00fcrosunun iclaslar\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si ideyas\u0131 Moskvadan g\u0259lirdi. 1921-ci ilin mart\u0131nda Rusiya il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda imzalanan Moskva m\u00fcqavil\u0259sind\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n protektaratl\u0131\u011f\u0131nda saxlan\u0131lmas\u0131 h\u0259ll edildikd\u0259n sonra kompensasiya kimi Rusiya r\u0259hb\u0259rliyi Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn yollar axtar\u0131rd\u0131. Qafqaz b\u00fcrosuna bu tap\u015f\u0131r\u0131q Xarici \u0130\u015fl\u0259r Komissarl\u0131\u011f\u0131ndan g\u0259lmi\u015fdi. Bunu Rusiya Xarici \u0130\u015fl\u0259r Komissarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n IX Sovetl\u0259r qurultay\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 hesabat ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 ortaya qoyur. RSFSR Xalq Xarici \u0130\u015fl\u0259r Komissarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n IX Sovetl\u0259r qurultay\u0131na 1920-1921-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015f hesabat\u0131nda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fla ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 bir m\u0259qam vard\u0131r. Orada g\u00f6st\u0259rilir ki,1921-ci ilin \u201ciyulunda Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Sovet Erm\u0259nistan\u0131n\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil edilm\u0259si haqq\u0131nda Az\u0259rbaycanla m\u00fcqavil\u0259 ba\u011flanm\u0131\u015fd\u0131r\u201d. Halbuki bel\u0259 bir m\u00fcqavil\u0259 olmam\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 bunun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 N\u0259rimanov alm\u0131\u015fd\u0131.\n<\/p>\n<p>\n  &#8211;<br \/>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      Nec\u0259, hans\u0131 yolla?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; Qafqaz B\u00fcrosunun 4 iyul iclas\u0131nda Orconikidze v\u0259 Kirov m\u0259s\u0259l\u0259ni s\u0259sverm\u0259y\u0259 qoyub Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar\u0131 ke\u00e7ir\u0259 bildil\u0259r. Lakin N\u0259rimanovun d\u0259rhal h\u0259min iclasda m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 dair son q\u0259rar\u0131n RK(b)P MK t\u0259r\u0259find\u0259n verilm\u0259si haqq\u0131nda b\u0259yanatla \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259si iclas i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 fakt qar\u015f\u0131s\u0131nda qoydu. O dedi: \u201dQaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sinin Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, onu RKP MK-n\u0131n q\u0259ti h\u0259llin\u0259 verm\u0259yi z\u0259ruri say\u0131ram\u201d. Yaln\u0131z N\u0259rimanovun q\u0259ti etiraz\u0131ndan sonra iyulun 4-d\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f iclas bel\u0259 q\u0259rara g\u0259ldi: \u201cQaraba\u011f haqq\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259 ciddi fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 do\u011furdu\u011funa g\u00f6r\u0259, RKP MK-n\u0131n Qafqaz B\u00fcrosu h\u0259min m\u0259s\u0259l\u0259ni RKP MK-n\u0131n q\u0259ti h\u0259llin\u0259 verm\u0259yi laz\u0131m bilir\u201d. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, eyni iclasda 5-ci m\u0259s\u0259l\u0259 kimi \u201cQaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259si\u201d, 6-c\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259 kimi N\u0259rimanovun b\u0259yanat\u0131 m\u00fczakir\u0259 edildi v\u0259 N\u0259rimanovun b\u0259yanat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259bul edil\u0259n q\u0259rar 5-ci m\u0259s\u0259l\u0259 \u00fczr\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f s\u0259sverm\u0259ninin n\u0259tic\u0259l\u0259rini l\u0259\u011fv etmi\u015f oldu. Lakin 4 iyul q\u0259rar\u0131 RK(b)P MK-n\u0131n m\u00fczakir\u0259sin\u0259 verilm\u0259di. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259, ona g\u00f6r\u0259 ki, Orconikidze bir g\u00fcn sonra \u00f6z\u00fcn\u00fcn s\u0259hv m\u00f6vqeyind\u0259n imtina etdi v\u0259 o, 4 iyul iclas\u0131nda Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 saxlanmas\u0131na s\u0259s vermi\u015f Nazaretyanla birlikd\u0259 \u201cQaraba\u011f haqq\u0131nda q\u0259rara yenid\u0259n baxmas\u0131 haqq\u0131nda\u201d m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131rd\u0131. M\u0259hz, onlar\u0131n t\u0259klifi il\u0259 Qafqaz B\u00fcrosu plenumunun iyul ay\u0131n\u0131n 5-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n iclas\u0131n\u0131n g\u00fcnd\u0259liyind\u0259 ikinci m\u0259s\u0259l\u0259 kimi m\u00fczakir\u0259 edil\u0259n \u201cQaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259si\u201d haqq\u0131nda bel\u0259 bir q\u0259rar q\u0259bul edildi:\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/102276\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-102276\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  <b><br \/>\n    a)<br \/>\n  <\/b><br \/>\n  m\u00fcs\u0259lmanlarla erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda milli s\u00fclh\u00fcn z\u0259ruriliyini, yuxar\u0131 v\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycanla iqtisadi ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131, yuxar\u0131 Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycanla daimi \u0259laq\u0259l\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan SSR-in h\u00fcdudlar\u0131nda saxlan\u0131ls\u0131n, inzibati m\u0259rk\u0259zi muxtar vilay\u0259tin t\u0259rkibind\u0259ki \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259ri olmaqla ona geni\u015f vilay\u0259t muxtariyy\u0259ti verilsin;\n<\/p>\n<p>\n  <b><br \/>\n    b)<br \/>\n  <\/b><br \/>\n  Az\u0259rbaycan MK-ya tap\u015f\u0131r\u0131ls\u0131n ki, muxtar vilay\u0259tin s\u0259rh\u0259dl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n edib, t\u0259sdiq \u00fc\u00e7\u00fcn RKP MK-n\u0131n Qafqaz B\u00fcrosuna t\u0259qdim etsin.\n<\/p>\n<p>\n  Bax, erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259ri ustal\u0131qla bu q\u0259rara \u0259l g\u0259zdirib \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan SSR-in h\u00fcdudlar\u0131nda saxlan\u0131ls\u0131n\u201d ifad\u0259sini, \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan SSR-in h\u00fcdudlar\u0131na verilsin\u201d ifad\u0259si il\u0259 \u0259v\u0259z edirl\u0259r. N\u0259rimanov Qaraba\u011fla ba\u011fl\u0131 oyunlar\u0131n Stalin v\u0259 Orconikidzed\u0259n g\u0259ldiyini bilir v\u0259 yax\u015f\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc ki, Az\u0259rbaycan\u0131n ba\u015f\u0131na g\u0259l\u0259n m\u00fcsib\u0259tl\u0259r bununla bitmir. O, haql\u0131 olaraq Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa muxtariyy\u0259t verilm\u0259sini Az\u0259rbaycan\u0131n f\u0259lak\u0259tl\u0259rinin sonu deyil, ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 hesab edirdi v\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cAz\u0259rbaycanda da\u015fnak siyas\u0259ti tam g\u00fcc\u00fc il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir. M\u0259nim z\u0259rr\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259m yoxdur ki, Serqo v\u0259 Stalinin simas\u0131nda AKP MK biz t\u00fcrkl\u0259r\u0259 etibar etmir v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n taleyi erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131na tap\u015f\u0131r\u0131l\u0131r\u201d. Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259 muxtariyy\u0259t verilm\u0259si il\u0259 ba\u015flanan uzunm\u00fcdd\u0259tli faci\u0259nin k\u00f6k\u00fcnd\u0259 d\u0259 m\u0259hz, sovetl\u0259\u015fm\u0259d\u0259n sonra Az\u0259rbaycan\u0131n taleyinin, N\u0259rimanovun dili il\u0259 des\u0259k, yadlara etibar edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi. Orconikidzenin h\u0259l\u0259, 1920-ci ilin iyul ay\u0131nda ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc \u201cQaraba\u011fda muxtariyy\u0259t elan edib, erm\u0259ni \u0259halisini t\u0259\u015fkilatland\u0131rmaq\u201d ideyas\u0131 son n\u0259tic\u0259d\u0259 zaman\u0131n \u201cs\u0131na\u011f\u0131ndan\u201d \u00e7\u0131xd\u0131 v\u0259 Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259si yeni d\u00f6vrd\u0259, sovetl\u0259rin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259, regiona n\u0259zar\u0259t bax\u0131m\u0131ndan Rusiyan\u0131n \u0259lind\u0259 g\u00fccl\u00fc t\u0259sir vasit\u0259sin\u0259 \u00e7evrildi.\n<\/p>\n<blockquote><p>\n  \u00a0O SSR\u0130-nin 4 r\u0259hb\u0259rind\u0259n biri idi\n<\/p><\/blockquote>\n<p>\n  \u00a0&#8211;<br \/>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      Qay\u0131daq N\u0259riman N\u0259rimanovun Moskva d\u00f6vr\u00fcn\u0259, o ill\u0259r\u0259 ki, tam a\u00e7\u0131qlanmay\u0131b. Onu 1922-ci ild\u0259 SSR\u0130 M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin s\u0259drl\u0259rind\u0259n biri se\u00e7irl\u0259r. O, \u00f6z ist\u0259yi il\u0259 h\u0259min v\u0259zif\u0259y\u0259 getdi, yoxsa m\u0259cbur oldu?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/102278\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-102278\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      &#8211;<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b><br \/>\n  N\u0259rimanov kifay\u0259t q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259y\u0259 t\u0259yin olunmu\u015fdu. O, faktiki olaraq, sovet d\u00f6vl\u0259tinin 4 r\u0259hb\u0259rind\u0259n biri idi, dig\u0259rl\u0259ri is\u0259 Petrovski, \u00c7ernyakov v\u0259 Kalinin idi. Amma sovet ittifaq\u0131nda, yaxud sovet Rusiyas\u0131nda h\u0259r \u015feyi Siyasi B\u00fcro (SB) h\u0259ll edirdi v\u0259 N\u0259rimanov b\u00fcronun \u00fczv\u00fc deyildi. H\u0259min 4 n\u0259f\u0259rd\u0259n yaln\u0131z Kalinin SB \u00fczv\u00fc idi. T\u0259s\u0259vv\u00fcr edin ki, Sovet d\u00f6vl\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131ndan \u00fc\u00e7\u00fc Siyasi B\u00fcronun \u00fczv\u00fc deyildi. Burda \u00f6n\u0259mli bir m\u0259s\u0259l\u0259 var, N\u0259rimanov Bak\u0131da art\u0131q sovet siyas\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015fa\u011fr\u0131s\u0131na \u00e7evrilmi\u015fdi, Tbilisiy\u0259, Zaqafqaziya Sovet Federativ Respublikas\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259zif\u0259sin\u0259, sonra Moskvaya b\u00f6y\u00fck v\u0259zif\u0259y\u0259 apar\u0131lmas\u0131nda m\u0259qs\u0259d onu Az\u0259rbaycandan uzaqla\u015fd\u0131rmaq idi. Bak\u0131da Xalq Komissarlar\u0131 Soveti Zaqafqaziya Sovet Federativ Respublikas\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 N\u0259rimanova tabe idi. Ancaq N\u0259rimanov Bak\u0131da sovet siyas\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn arzuolunmaz adama \u00e7evrilmi\u015fdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, o, 1922-ci ild\u0259 Genuya konfrans\u0131ndan qay\u0131dandan sonra g\u00f6rd\u00fc ki, Az\u0259rbaycanda qoyub getdiyi siyasi m\u00fchit yoxdur, h\u0259r \u015fey rus dilin\u0259 ke\u00e7ib, m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 t\u00fcrk dili d\u0259rsl\u0259ri azald\u0131l\u0131b. H\u0259min vaxt \u201cBakinskiy rabo\u00e7iy\u201d q\u0259zetind\u0259 o, t\u00fcrk dili haqq\u0131nda m\u0259qal\u0259 yazd\u0131. N\u0259rimanov t\u00fcrk dili d\u0259rsl\u0259rin\u0131 azaltmaq ist\u0259y\u0259nl\u0259r\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcrd\u00fc ki, \u00f6zl\u0259ri o dili \u00f6yr\u0259nib, t\u00fcrk Sabirin peyg\u0259mb\u0259rc\u0259sin\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u015feirl\u0259rini oxumaq imkan\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etsinl\u0259r. N\u0259rimanova g\u00f6r\u0259, b\u0259zi m\u0259sul i\u015f\u00e7il\u0259r Sabirin \u015feirl\u0259ri il\u0259 tan\u0131\u015f olsayd\u0131lar, \u201cbu \u00e7\u0259tin zamanda \u201chans\u0131sa Sabir\u0259 abid\u0259 qoymaq n\u0259y\u0259 laz\u0131md\u0131r\u201d s\u00f6zl\u0259rini dem\u0259zdil\u0259r. O, qeyd edirdi ki, bu, iki \u015feyd\u0259n biridir: ya, bu yolda\u015flar Az\u0259rbaycan \u015f\u0259raitini bilmir v\u0259 s\u0259hvl\u0259r edirl\u0259r, ya da, Marks\u0131 pis m\u0259nims\u0259yibl\u0259r v\u0259 Marks\u0131n \u00e7oxdan yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n he\u00e7 c\u00fcr\u0259 ba\u015f \u00e7\u0131xara bilmirl\u0259r\u201d. N\u0259rimanov qeyri-az\u0259rbaycanl\u0131 m\u0259sul i\u015f\u00e7il\u0259ri \u201ck\u00f6\u00e7\u0259ri qu\u015flar\u201d adland\u0131r\u0131r v\u0259 bel\u0259 r\u0259hb\u0259r i\u015f\u00e7il\u0259r\u0259 xat\u0131rlad\u0131rd\u0131 ki, t\u00fcrk dili Az\u0259rbaycanda d\u00f6vl\u0259t dili elan edilib v\u0259 o, bu dilin b\u00fct\u00fcn h\u00fcquq v\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck\u0259rind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259lidir: \u201cHe\u00e7 k\u0259s bunu d\u0259yi\u015fdirm\u0259k g\u00fcc\u00fcnd\u0259 deyildir. Az\u0259rbaycan m\u0259lum siyasi v\u0259 iqtisadi m\u00fclahiz\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, \u00f6z \u0259razisini, t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259rini g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 ged\u0259 bil\u0259r, lakin \u00f6z ana dilind\u0259n imtina ed\u0259 bilm\u0259z v\u0259 he\u00e7 k\u0259s\u0259 icaz\u0259 ver\u0259 bilm\u0259z ki, Az\u0259rbaycanda bu dilin \u0259h\u0259miyy\u0259tini a\u015fa\u011f\u0131 sals\u0131n. Qoy m\u00fcxt\u0259lif adlar alt\u0131nda Az\u0259rbaycanda t\u00fcrk dilinin \u0259leyhin\u0259 \u00e7\u0131xanlar bunu yax\u015f\u0131ca bilsinl\u0259r\u201d.\n<\/p>\n<\/p>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      Orconokidze: \u201cN\u0259rimanovun mill\u0259t\u00e7iliyinin he\u00e7 bir qorxusu yoxdur, o, \u0259h\u0259miyy\u0259tsiz bir v\u00fccuddur\u201d<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  <i><br \/>\n    <b><br \/>\n      &#8211; Tarix\u00e7il\u0259r yaz\u0131r ki, h\u0259min ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131 Partiya Komit\u0259si kommunist cildin\u0259 girmi\u015f erm\u0259ni \u015fovinstl\u0259rinin n\u0259zar\u0259tind\u0259ydi. B\u0259s dig\u0259r postlarda \u0259sas s\u00f6z sahibi kiml\u0259r idi?<br \/>\n    <\/b><br \/>\n  <\/i>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; Xalq Komissarlar Sovetind\u0259kil\u0259rin ham\u0131s\u0131 N\u0259rimanovun adamlar\u0131 idi. Ancaq Orconokidze onlar\u0131 N\u0259rimanovun \u0259leyhin\u0259 \u00e7evir\u0259 bilmi\u015fdi. Bilirsiniz, Serqo intriqa ustas\u0131 idi, o, t\u0259k siyasi bax\u0131mdan deyil, m\u0259n\u0259vi bax\u0131mdan da \u0259xlaqs\u0131z bir adam idi. H\u0259l\u0259 1920-ci ild\u0259 14-c\u00fc ordunun H\u0259rbi \u0130nqilab \u015euras\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc olanda tez-tez s\u0259rxo\u015fluq v\u0259 arvadbazl\u0131q etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 onun m\u0259s\u0259l\u0259si Siyasi B\u00fcronun m\u00fczakir\u0259sin\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015f, Leninin t\u0259klifi il\u0259 t\u0259nbeh edilmi\u015fdi. Orconikidze N\u0259rimanovun yax\u0131n adamlar\u0131n\u0131 \u00f6z t\u0259r\u0259fin\u0259 \u00e7\u0259kib onu t\u0259kl\u0259mi\u015fdi. Ke\u00e7mi\u015f komandas\u0131 il\u0259 onun aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck u\u00e7urum yaratm\u0131\u015fd\u0131. O, N\u0259rimanovu mill\u0259t\u00e7ilikd\u0259 dam\u011falay\u0131b onu g\u00f6zd\u0259n salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn nat\u0259miz \u0259m\u0259ll\u0259r\u0259 gedirdi. Sovetl\u0259\u015fm\u0259d\u0259n sonra Moskvan\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si kimi Bak\u0131ya g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f Nikolay Solovyov 1920-ci ild\u0259 Lenin\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cAz\u0259rbaycan \u0130nqilab Komit\u0259sinin s\u0259dri N\u0259rimanovun yan\u0131na h\u0259r g\u00fcn d\u0259st\u0259-d\u0259st\u0259 m\u00fcs\u0259lman qad\u0131nlar\u0131 \u015fikay\u0259t\u0259 g\u0259lir, g\u00f6z ya\u015f\u0131 t\u00f6k\u00fcrd\u00fcl\u0259r, lakin N\u0259rimanovun i\u015f\u0259 \u0259ncam \u00e7\u0259km\u0259k t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc ona mill\u0259t\u00e7i v\u0259 \u201csa\u011f \u00fcns\u00fcr\u201d dam\u011fas\u0131 vurulmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nir\u201d. 1920-ci ilin sentyabr ay\u0131n\u0131n 20-d\u0259 Orconikidzenin Lenin\u0259 m\u0259ktubu Solovyovun fikrinin bilavasit\u0259 t\u0259sdiqi idi. O yaz\u0131rd\u0131: \u201cM\u0259n bir aya yax\u0131nd\u0131r ki, Az\u0259rbaycanda deyil\u0259m. Kirov m\u0259lumat verir ki, bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 N\u0259rimanov \u00e7ox g\u00fccl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 mill\u0259t\u00e7ilik girdab\u0131na yuvarlan\u0131b. A\u00e7\u0131q dem\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, qoca (N\u0259rimanovu n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur) he\u00e7 n\u0259y\u0259 yaram\u0131r. Onun mill\u0259t\u00e7iliyinin he\u00e7 bir qorxusu yoxdur, o \u0259h\u0259miyy\u0259tsiz bir v\u00fccuddur\u201d.\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/102282\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-102282\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  Stalin Orconikidzeni ancaq bir m\u0259qs\u0259dl\u0259 Az\u0259rbaycanda saxlay\u0131rd\u0131, N\u0259rimanova n\u0259zar\u0259t etsin v\u0259 Bak\u0131ya g\u0259l\u0259n t\u00fcrkl\u0259ri g\u00fcds\u00fcn. Stalin\u0259 g\u00f6r\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n sovetl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n sonra RK(b)P MK-n\u0131n Qafqaz B\u00fcrosunun yaranmas\u0131 v\u0259 Tbilisid\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n bu B\u00fcroya r\u0259hb\u0259rlik etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Orconikidzenin Bak\u0131dan G\u00fcrc\u00fcstan paytaxt\u0131na g\u0259lm\u0259si tamamil\u0259 yanl\u0131\u015f add\u0131m idi. Stalin 1921-ci ilin sonlar\u0131nda Lenin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubda t\u0259klif edirdi ki, RK(b)P MK-n\u0131n T\u0259\u015fkilat B\u00fcrosunun q\u0259rar\u0131 il\u0259 Orconikidzeni Tbilisid\u0259 deyil, daimi olaraq Bak\u0131da oturtmaq laz\u0131md\u0131r. Stalin yaz\u0131rd\u0131: \u201cOrconikidzey\u0259 t\u0259limat verilm\u0259lidir ki, Bak\u0131ya s\u0259p\u0259l\u0259nmi\u015f T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n olan \u201cmehriban adamlar\u0131\u201d diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259sin v\u0259 sonra, m\u00fctl\u0259q onlar\u0131 Az\u0259rbaycandan qovsun. N\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131n ki, Bak\u0131ya c\u0259nc\u0259l i\u015f t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n g\u0259lir\u201d. Orconikidze Behbud \u015eahtaxtinski, \u018fliheyd\u0259r Qarayev, Ruhulla Axundov, Mirz\u0259 Davud H\u00fcseynov, Sarkis Danelyan v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri vasit\u0259si il\u0259 N\u0259rimanovun \u0259l-qolunu ba\u011flaya bilmi\u015fdi. 1923-c\u00fc ild\u0259 N\u0259rimanovun \u201cUcqarlarda inqilab\u0131m\u0131z\u0131n taleyin\u0259 dair\u201d M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259y\u0259 m\u0259ktubu m\u00fczakir\u0259 edil\u0259nd\u0259 \u201cg\u0259nc bol\u015fevikl\u0259r\u201d onu m\u00fcsavat\u00e7\u0131l\u0131qda ittiham edirdil\u0259r. H\u0259min m\u00fczakir\u0259 zaman\u0131 N\u0259rimanov Ruhulla Axundovun eser ke\u00e7mi\u015fini yada salanda, o dedi: \u201cKommunist v\u0259 ke\u00e7mi\u015f eser olmaq daha yax\u015f\u0131d\u0131r, n\u0259inki, N\u0259rimanov kimi m\u00fcsavat\u00e7\u0131 olmaq\u201d. Ruhulla Axundov x\u0259b\u0259rdarl\u0131q etdi ki, Az\u0259rbaycanda n\u0259rimanov\u00e7uluq b\u0259las\u0131n\u0131n k\u00f6k\u00fc bir d\u0259f\u0259lik k\u0259silm\u0259s\u0259, bizi art\u0131q h\u0259bs edilmi\u015f \u201csultan-qaliyev\u00e7ilik\u201d t\u0259hl\u00fck\u0259si t\u0259hdid ed\u0259c\u0259k. Mirz\u0259 Davud H\u00fcseynov is\u0259 komissiyan\u0131n iclas\u0131nda qeyd edirdi: \u201c\u018fks-inqilab\u00e7\u0131lar\u0131 ba\u015f\u0131na toplay\u0131b, \u0259leyhimiz\u0259 kitab \u00e7ap etdir\u0259n R\u0259sulzad\u0259nin bizim \u0259leyhimiz\u0259 quduz kampaniya apard\u0131\u011f\u0131 bir vaxtda, N\u0259rimanov da biz\u0259 qar\u015f\u0131 \u00f6z quduz kampaniyas\u0131n\u0131 geni\u015fl\u0259ndirir. M\u0259n, \u0259lb\u0259tt\u0259, fikirl\u0259\u015fmir\u0259m ki, N\u0259rimanovun R\u0259sulzad\u0259 il\u0259 \u0259laq\u0259si var. O, R\u0259sulzad\u0259nin d\u0259lill\u0259rini s\u00f6zb\u0259s\u00f6z t\u0259krar edir\u201d. H\u0259min toplant\u0131da Mikoyan N\u0259rimanovu d\u0259li adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Onun \u0259leyhin\u0259 Bak\u0131da v\u0259 Moskvada toplanm\u0131\u015f materiallar partiya ara\u015fd\u0131rmas\u0131ndan daha \u00e7ox, istintaq material\u0131na b\u0259nz\u0259yirdi. F\u0259hl\u0259 kollektivl\u0259rind\u0259 komissiyan\u0131n onun \u0259leyhin\u0259 t\u0259\u015fkil etdiyi iclaslarda m\u00fcs\u0259lman kommunistl\u0259rind\u0259n b\u0259zil\u0259ri onun \u0259leyhin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k deyirdil\u0259r: \u201cN\u0259rimanov biz\u0259 dedi ki, n\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fcs\u00fcn\u00fcz erm\u0259nil\u0259rin ard\u0131na, 1918-ci il yad\u0131n\u0131zdan \u00e7\u0131x\u0131b\u201d. B\u00fct\u00fcn bu ittihamlara baxmayaraq, N\u0259rimanov komissiyan\u0131n 13 iyun 1923-c\u00fc il tarixli protokolu il\u0259 tan\u0131\u015f olduqdan sonra iclas\u0131n katibi Yakobsona yazd\u0131 ki, a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 fikri protokola \u0259lav\u0259 etsin: \u201cMikoyan, Sarkis v\u0259 Mirzoyan\u0131n siyas\u0259tini m\u0259n Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn ziyanl\u0131 hesab etmi\u015f\u0259m v\u0259 ziyanl\u0131 hesab edir\u0259m. Bel\u0259 ki, onlar Az\u0259rbaycan\u0131 simas\u0131zla\u015fd\u0131rma\u011fa c\u0259hd g\u00f6st\u0259rirl\u0259r\u201d.\n<\/p>\n<\/p>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      Stalin: \u201cN\u0259rimanov biz\u0259 dekorasiya kimi laz\u0131md\u0131r\u201d<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  <i><br \/>\n    <b><br \/>\n      &#8211; Sadalad\u0131qlar\u0131n\u0131z N\u0259rimanovun ziddiyy\u0259tli adam oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259mirmi?<br \/>\n    <\/b><br \/>\n  <\/i>\n<\/p>\n<p>\n  \u00a0&#8211; B\u0259li, N\u0259rimanov kifay\u0259t q\u0259d\u0259r ziddiyy\u0259tli adam idi. O, bir t\u0259r\u0259fd\u0259n \u015eaxtaxtinski vasit\u0259sil\u0259 Lenin\u0259 m\u0259ktub yaz\u0131rd\u0131 ki, erm\u0259nil\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131durmaya getm\u0259k laz\u0131m deyil, o biri t\u0259r\u0259fd\u0259n Moskvaya ged\u0259n t\u00fcrk n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 deyirdi ki, \u0259g\u0259r siz imperializml\u0259 sazi\u015f\u0259 gets\u0259niz, biz erm\u0259nil\u0259rl\u0259 birl\u0259\u015fib siz\u0259 qar\u015f\u0131 vuru\u015far\u0131q. 1919-cu ild\u0259 Stalinin N\u0259rimanov bar\u0259d\u0259 \u00e7ox s\u0259rrast bir ifad\u0259si var. O zaman Rusiya Xarici \u0130\u015fl\u0259r Komissarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u015f\u0259rq \u015f\u00f6b\u0259sin\u0259 Karaxan r\u0259hb\u0259rlik edirdi. Stalin komissar \u00c7i\u00e7erin\u0259 yaz\u0131r ki, \u015f\u0259rq m\u00fcs\u0259lmanlardan ibar\u0259tdir, erm\u0259ni Karaxanla \u015f\u0259rqd\u0259 sovet siyas\u0259tini aparmaq olmaz. H\u0259min \u015f\u00f6b\u0259y\u0259 N\u0259rimanov kimi adam laz\u0131md\u0131r, amma siyas\u0259t yeritm\u0259y\u0259 yox. N\u0259rimanov biz\u0259 dekorasiya kimi laz\u0131md\u0131r. Siyas\u0259ti M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259 yerid\u0259c\u0259k, N\u0259rimanovu \u0259limizd\u0259 bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u0259 \u00e7evirm\u0259liyik. Bax, sovet hakimiyy\u0259tinin m\u00fcs\u0259lmanlara m\u00fcnasib\u0259ti bu c\u00fcrd\u00fcr. \u00c7ox t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259r ki, sovet hakimiyy\u0259ti \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r N\u0259rimanovdan dekorasiya kimi istifad\u0259 ed\u0259 bildi.\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/102285\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-102285\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<\/p>\n<blockquote><p>\n  \u00a01923-c\u00fc ild\u0259 N\u0259rimanovun h\u0259bsi haqda order haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131\n<\/p><\/blockquote>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      &#8211; Dediniz ki, N\u0259rimanov sovet ittifaq\u0131n\u0131n d\u00f6rd r\u0259hb\u0259rind\u0259n biri idi. B\u0259s h\u0259min vaxtlar onun Leninl\u0259 t\u0259maslar\u0131 bar\u0259d\u0259 arxivl\u0259r n\u0259 deyir?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; H\u0259min vaxt Lenin art\u0131q siyas\u0259ti m\u00fc\u0259yy\u0259n etmirdi. 1923-c\u00fc ild\u0259n onun s\u0259hh\u0259tind\u0259 ciddi probleml\u0259r yaranm\u0131\u015fd\u0131. El\u0259 h\u0259min vaxt N\u0259rimanovu h\u0259bs etm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r. Bir hadis\u0259 ba\u015f vermi\u015fdi, 1923- c\u00fc ilin iyununda onun Stalin\u0259 v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259y\u0259 \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 \u201cUcqarlarda inqilab\u0131m\u0131z\u0131n tarixin\u0259 dair\u201d tarixi m\u0259ktub M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259y\u0259 t\u0259qdim edilm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, eyni zamanda axtar\u0131\u015f zaman\u0131 h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 h\u0259bs edilmi\u015f ba\u015fkir kommunisti Mirs\u0259id Sultan-Qaliyevin evind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. \u018fvv\u0259lc\u0259 bunu \u0259sas tutub, Mirsaid Sultan-Qaliyevl\u0259 birlikd\u0259 N\u0259rimanovu da h\u0259bs etm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r. Lakin Stalin buna raz\u0131l\u0131q verm\u0259di. M\u0259ktubun ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na b\u00f6y\u00fck z\u0259rur\u0259t d\u0259 m\u0259hz, buradan yaranm\u0131\u015fd\u0131. Bu m\u0259ktubu ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Yemelyan Yaroslavski ba\u015fda olmaqla yarad\u0131lm\u0131\u015f RK(b)P Partiya N\u0259zar\u0259ti Komit\u0259sinin s\u0259n\u0259dl\u0259ri N\u0259riman N\u0259rimanovun sovet elitas\u0131nda v\u0259 \u015f\u0259xsi h\u0259yatda art\u0131q, t\u0259k qald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rdi. Bu qalmaqalla ba\u011fl\u0131 \u0259leyhdarlar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 ki\u00e7ik istisnalarla ke\u00e7mi\u015f t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 da N\u0259rimanovun \u0259leyhin\u0259 ifad\u0259 vermi\u015fdil\u0259r. Y\u00f6rg Baberovski haql\u0131 olaraq yaz\u0131rd\u0131: \u201cM\u0259rk\u0259zin emissarlar\u0131, g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, N\u0259rimanovun silahda\u015flar\u0131n\u0131 siyasi c\u0259h\u0259td\u0259n neytralla\u015fd\u0131ra bildi. Gizli t\u0259hdidl\u0259r v\u0259 siyasi v\u0259dl\u0259r onun dostlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin\u0259 \u00e7evirm\u0259y\u0259 imkan verdi\u201d. M\u0259ktub Sultan-Qaliyevin evind\u0259n \u00e7\u0131xandan sonra N\u0259rimanovun h\u0259bsi haqda order haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131. T\u0259s\u0259vv\u00fcr edin ki, Stalin istisna olmaqla Siyasi B\u00fcronun b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259ri N\u0259rimanovun h\u0259bsin\u0259 etiraz etm\u0259mi\u015fdil\u0259r. Stalin a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 dedi ki, N\u0259rimanov sovet d\u00f6vl\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131ndan biridir v\u0259 onu h\u0259bs etm\u0259k olmaz. N\u0259rimanov ziddiyy\u0259tli adam idi v\u0259 bu ziddiyy\u0259tin yar\u0131s\u0131 m\u00fcsb\u0259t, yar\u0131s\u0131 m\u0259nfi m\u0259nadad\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, Qaraba\u011f, Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Nax\u00e7\u0131vanla ba\u011fl\u0131 m\u0259lum b\u0259yanat\u0131 ver\u0259n N\u0259rimanov, eyni zamanda Anastas Mikoyanla S\u0259rkis Danelyan\u0131 da Az\u0259rbaycandan \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131.\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/nerimanov-heyat-yoldasi-gulsum-xanimla\/\" alt=\"N\u0259rimanov h\u0259yat yolda\u015f\u0131 G\u00fcls\u00fcm xan\u0131mla\" class=\"wp-image-102288\"\/><figcaption>\n    N\u0259rimanov h\u0259yat yolda\u015f\u0131 G\u00fcls\u00fcm xan\u0131mla<br \/>\n  <\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  1921-ci ilin avqust ay\u0131nda RK(b)P MK-n\u0131n Qafqaz B\u00fcrosu N\u0259rimanovun t\u0259l\u0259bi \u00fczr\u0259 Sarkis v\u0259 dig\u0259rl\u0259rinin fraksiya\u00e7\u0131 \u0259m\u0259ll\u0259rini m\u00fchakim\u0259 ed\u0259n q\u0259rar q\u0259bul etdikd\u0259, Sarkis h\u0259min q\u0259rara tabe olmaqdan imtina etmi\u015fdi. Bel\u0259 olduqda, N\u0259rimanov 1920-ci ilin sentyabr\u0131nda Anastas Mikoyan\u0131 Bak\u0131dan yola sald\u0131\u011f\u0131 kimi, Sarkisi d\u0259 zor g\u00fcc\u00fcn\u0259 qapal\u0131 vaqona oturdub, Bak\u0131dan qovmu\u015fdu. Az sonra Behbud \u015eahtaxtinskinin Yaroslavski komissiyas\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 izahatda b\u0259l\u0259 bir ifad\u0259 var: &#8220;N\u0259rimanov Az\u0259rbaycan\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259 \u201ctabe etm\u0259k\u201d ist\u0259yirdi ki, \u201cm\u0259suliyy\u0259tsiz\u201d erm\u0259nil\u0259r \u00f6lk\u0259ni da\u011f\u0131tmas\u0131nlar. \u015eahtaxtinski il\u0259 N\u0259rimanov aras\u0131nda m\u00fcbahis\u0259 \u201cNax\u00e7\u0131van q\u0131z\u0131llar\u0131\u201d \u00fcst\u00fcnd\u0259 olmu\u015fdu. \u015eahtaxtinski Qars konfrans\u0131na yola d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259, o, h\u0259m d\u0259 Nax\u00e7\u0131van Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin s\u0259dri t\u0259yin edildiyi \u00fc\u00e7\u00fcn N\u0259rimanov x\u0259zin\u0259d\u0259n Nax\u00e7\u0131vana ayr\u0131lm\u0131\u015f q\u0131z\u0131llar\u0131 ona vermi\u015fdi. Lakin bu q\u0131z\u0131llar yoxa \u00e7\u0131xm\u0131\u015f v\u0259 \u015eahtaxtinski yaz\u0131l\u0131 izahat vermi\u015fdi ki, q\u0131z\u0131llar\u0131 Kaz\u0131m Qarab\u0259kir pa\u015fan\u0131n xan\u0131m\u0131na h\u0259diyy\u0259 edib. Sonrak\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi ki, Kaz\u0131m pa\u015fa h\u0259min vaxt, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, evli olmay\u0131b. Bu hadis\u0259 N\u0259rimanovu b\u0259rk \u0259s\u0259bl\u0259\u015fdirmi\u015fdi.\n<\/p>\n<blockquote><p>\n  \u00a0Onun z\u0259h\u0259rl\u0259nm\u0259si haqda deyil\u0259nl\u0259r \u015fayi\u0259dir\n<\/p><\/blockquote>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      \u00a0&#8211; N\u0259rimanovu Moskvada z\u0259h\u0259rl\u0259m\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 ehtimallar\u0131 nec\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirirsiniz?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  \u00a0-Yox, bu, h\u0259qiq\u0259t\u0259uy\u011fun deyil. Onun 1925-ci ild\u0259 z\u0259h\u0259rl\u0259nm\u0259si bar\u0259d\u0259 deyil\u0259nl\u0259ri \u015fayi\u0259dir. \u018fslind\u0259, N\u0259rimanovu i\u00e7ind\u0259 \u00f6z vicdan\u0131yla apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259l\u0259r \u00f6ld\u00fcrd\u00fc. Yaroslavski komissiyas\u0131ndak\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259n sonra Stalinin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 Siyasi B\u00fcro N\u0259rimanova tam etimad g\u00f6st\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul ets\u0259 d\u0259, i\u015fd\u0259n getm\u0259k \u0259riz\u0259sini geri g\u00f6t\u00fcrm\u0259k bar\u0259d\u0259 ondan xahi\u015f ets\u0259 d\u0259, N\u0259rimanov bu hadis\u0259d\u0259n \u00e7ox sars\u0131ld\u0131. Bel\u0259likl\u0259, onun komandas\u0131 \u0259leyhin\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131 v\u0259 o, faktiki t\u0259k qald\u0131. O, Moskvada Sovet d\u00f6vl\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 kimi y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259sind\u0259n getm\u0259k bar\u0259d\u0259 Siyasi B\u00fcroya \u0259riz\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131. Do\u011frusu, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Sovet sistemind\u0259 M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259si n\u0259yis\u0259 h\u0259ll etmirdi, siyas\u0259ti Siyasi B\u00fcro m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirirdi v\u0259 Xalq Komissarlar Soveti d\u0259 yerin\u0259 yetirirdi. M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259si sovet hakimiyy\u0259t arabas\u0131n\u0131n \u201cbe\u015finci t\u0259k\u0259ri\u201d idi. M\u0259s\u0259l\u0259n, Komit\u0259nin \u00fczv\u00fc Kalinin he\u00e7 bir siyasi m\u00f6vqeyi, rolu olmayan adam idi, o, SSR\u0130 M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin s\u0259dri olanda Stalin onun arvad\u0131n\u0131 h\u0259bs etmi\u015fdi. Dem\u0259li, sovet d\u00f6vl\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n arvad\u0131 h\u0259bsd\u0259ydi, onun buna etiraz etm\u0259k c\u0259sar\u0259ti \u00e7atm\u0131rd\u0131. Bu adam h\u0259yat yolda\u015f\u0131n\u0131n h\u0259bsi il\u0259 bar\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131.\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/102291\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-102291\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  N\u0259rimanovun durumuna qay\u0131daq. M\u0259lum hadis\u0259d\u0259n sonra o, Bak\u0131ya d\u00f6nm\u0259k ist\u0259yirdi. Bununla ba\u011fl\u0131 Siyasi B\u00fcroya m\u00fcraci\u0259t edirdi ki, Moskvan\u0131n iqlimi onun v\u0259 ail\u0259sinin sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 ona Bak\u0131ya qay\u0131tma\u011fa icaz\u0259 verilsin. H\u0259tta, N\u0259rimanov Bak\u0131ya qay\u0131tmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Sovet d\u00f6vl\u0259tinin r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 tutdu\u011fu y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259d\u0259n getm\u0259y\u0259 bel\u0259 haz\u0131r oldu\u011funu bildirirdi. O yaz\u0131rd\u0131: \u201cH\u0259l\u0259, \u00f6t\u0259n il Moskvada ke\u00e7irdiyi a\u011f\u0131r \u00fcr\u0259k tutmas\u0131ndan sonra h\u0259kiml\u0259r Moskvan\u0131n iqliminin m\u0259nim, x\u00fcsusil\u0259, t\u0259n\u0259ff\u00fcs yollar\u0131n\u0131n iltihab\u0131ndan tez-tez x\u0259st\u0259l\u0259n\u0259n u\u015fa\u011f\u0131m\u0131n s\u0259hh\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli olmad\u0131\u011f\u0131 fikrini s\u00f6yl\u0259mi\u015fdil\u0259r\u201d. Lakin hadis\u0259l\u0259rin gedi\u015fi tezlikl\u0259 ayd\u0131nla\u015fd\u0131rd\u0131 ki, N\u0259rimanovun Bak\u0131ya d\u00f6nm\u0259k arzusu Moskvan\u0131n t\u0259bii iqlimind\u0259n daha \u00e7ox, siyasi iqlimi il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Onun Bak\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn N\u0259rimanov Stalin\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201d\u00c7ox h\u00f6rm\u0259tli, yolda\u015f Stalin! Sizd\u0259n \u00e7ox rica edir\u0259m, m\u0259nim Siyasi B\u00fcro qar\u015f\u0131s\u0131nda \u0259riz\u0259mi m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259siniz, bel\u0259 ki, \u00f6vlad\u0131m\u0131n s\u0259hh\u0259ti m\u0259ni bel\u0259 bir add\u0131m atma\u011fa m\u0259cbur edir. Fikirl\u0259\u015fir\u0259m ki, m\u0259nim 30 illik \u0259d\u0259bi-ictimai f\u0259aliyy\u0259tim v\u0259 partiyan\u0131n g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 8 il \u0259rzind\u0259 tutdu\u011fum m\u0259sul v\u0259zif\u0259l\u0259r m\u0259n\u0259 bizim partiyan\u0131n Siyasi B\u00fcrosuna bel\u0259 bir xahi\u015fl\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259y\u0259 h\u00fcquq verir. Tibbi aray\u0131\u015f t\u0259qdim etm\u0259kl\u0259 xahi\u015f edir\u0259m, Siyasi B\u00fcro m\u0259nim Bak\u0131da ya\u015fama\u011f\u0131ma icaz\u0259 versin. \u018fg\u0259r m\u0259nim SSR\u0130 M\u0130K-in s\u0259dri kimi tutdu\u011fum v\u0259zif\u0259 buna mane olursa, xahi\u015f edir\u0259m, m\u0259ni tutdu\u011fum v\u0259zif\u0259d\u0259n azad ed\u0259siniz\u201d. Bu a\u011fr\u0131l\u0131 m\u0259ktub balaca N\u0259c\u0259fin x\u0259st\u0259liyind\u0259n daha \u00e7ox, doktor N\u0259rimanovun \u015f\u0259xsi faci\u0259sinin yekunu idi.\n<\/p>\n<\/p>\n<blockquote><p>\n  N\u0259rimanov el\u0259 bilirdi ki, \u00f6z\u00fc \u00f6lk\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olacaq\n<\/p><\/blockquote>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      \u00a0&#8211; N\u0259rimanov bol\u015fevizminin ideyas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131nda mill\u0259ti tan\u0131mamaq, beyn\u0259lmil\u0259l\u00e7iliyi \u0259sas g\u00f6t\u00fcrm\u0259k oldu\u011funu bildiyi halda, niy\u0259 kommunist d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzin\u0259 bu d\u0259r\u0259cd\u0259 ba\u011flanm\u0131\u015fd\u0131? Ax\u0131 kommunist mill\u0259t\u00e7iliyi ola bilm\u0259z, bu, absurd bir \u015feydir\u2026<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; 1920-ci ilin aprelind\u0259 hakimiyy\u0259t m\u00fcs\u0259lman kommunistl\u0259rin\u0259 verilir v\u0259 onlar Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini qoruyub saxlamaq bar\u0259d\u0259 \u00f6hd\u0259lik g\u00f6t\u00fcr\u00fcrl\u0259r. N\u0259rimanov el\u0259 bilirdi ki, \u00f6z\u00fc \u00f6lk\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olacaq v\u0259 inand\u0131\u011f\u0131 ideallar\u0131, ist\u0259kl\u0259ri, sosial b\u0259rab\u0259rlik z\u0259mind\u0259 bir d\u00f6vl\u0259t yarad\u0131b, xalq\u0131 xo\u015fb\u0259xt ed\u0259c\u0259k. Onun bu ist\u0259k v\u0259 arzular\u0131 sovet \u015f\u0259rtl\u0259ri daxilind\u0259 bir az x\u00fclyaya b\u0259nz\u0259yirdi. Do\u011frudur, N\u0259rimanov Az\u0259rbaycanda olanda b\u0259zi \u015feyl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ald\u0131. Lakin 1918-ci ilin mart hadis\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259n adam bol\u015fevikl\u0259rin oyunlar\u0131na getm\u0259m\u0259li idi. N\u0259rimanovun \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259hvi bundan ibar\u0259t idi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 N\u0259rimanovun qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sind\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259 m\u00fch\u00fcm h\u0259lledici rol oynay\u0131r. Dey\u0259 bil\u0259rik ki, N\u0259rimanov f\u0259al i\u015ftirak etmirdi, q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs etdi, ancaq martda ba\u015f ver\u0259nl\u0259r insanl\u0131q ad\u0131na h\u0259qar\u0259t idi. M\u0259s\u0259l\u0259n, h\u00fcmm\u0259t\u00e7il\u0259r erm\u0259nil\u0259r g\u0259l\u0259nd\u0259 deyirdil\u0259r ki, onlar bol\u015fevikdirl\u0259r, amma erm\u0259nil\u0259r cavab verirdi ki, bol\u015fevik-zad tan\u0131m\u0131rlar, t\u0259kc\u0259 m\u00fcs\u0259lman olma\u011f\u0131n yet\u0259rlidir. M\u00fcsavat\u00e7\u0131n\u0131 yanan odun i\u00e7in\u0259 atd\u0131qlar\u0131 kimi h\u00fcmm\u0259t\u00e7inin d\u0259 \u0259l-qolunu ba\u011flay\u0131b h\u0259min davran\u0131\u015f\u0131 s\u0259rgil\u0259yirdil\u0259r. Mart hadis\u0259l\u0259ri haz\u0131rlananda \u015eaumyan h\u00fcmm\u0259t\u00e7il\u0259rin m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259n x\u0259b\u0259r tutmamas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi g\u00f6st\u0259ri\u015f vermi\u015fdi. \u00c7\u00fcnki h\u00fcmm\u0259t\u00e7il\u0259ri Bak\u0131n\u0131 xilas etm\u0259y\u0259 g\u0259l\u0259n t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 vuru\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn c\u0259bh\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdil\u0259r. \u0130lk imkan d\u00fc\u015f\u0259n kimi d\u0259 onlar t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259f\u0259 ke\u00e7mi\u015fdil\u0259r. Ona g\u00f6r\u0259 \u015eaumyan\u0131n r\u0259hb\u0259rlik etdiyi Bak\u0131 Sovetinin N\u0259rimanova etimad\u0131 yox idi. Amma bununla b\u0259rab\u0259r N\u0259rimanov Bak\u0131da ba\u015f ver\u0259nl\u0259rd\u0259n d\u00fczg\u00fcn siyasi n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131xarmad\u0131. \u015eaumyan\u0131 da, da\u015fnaklar\u0131 da t\u0259nqid etdi, ancaq Bak\u0131da bu t\u0259nqidl\u0259rd\u0259n daha a\u011f\u0131r hadis\u0259l\u0259r ba\u015f vermi\u015fdi. \u018fslind\u0259, \u00f6z siyasi yollar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn mart hadis\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan kommunistl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck d\u0259rs idi. Lakin onlar bu d\u0259rsd\u0259n n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131xarmad\u0131lar.\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/gulsum-xanim-oglu-necefle-nerimanovun-mezari-onunde\/\" alt=\"G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m o\u011flu N\u0259c\u0259fl\u0259 N\u0259rimanovun m\u0259zar\u0131 \u00f6n\u00fcnd\u0259\" class=\"wp-image-102294\"\/><figcaption>\n    G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m o\u011flu N\u0259c\u0259fl\u0259 N\u0259rimanovun m\u0259zar\u0131 \u00f6n\u00fcnd\u0259<br \/>\n  <\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  &#8211;<br \/>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      N\u0259rimanovun Moskva d\u00f6vr\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 alman tarix\u00e7isi Babirovskinin yazd\u0131qlar\u0131 var ki, Az\u0259rbaycan oxucusu bunlardan x\u0259b\u0259rsizdir. Bu bar\u0259d\u0259 n\u0259 dey\u0259 bil\u0259rsiniz?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; Q\u0259rib\u0259 bir m\u0259qam var, Y\u00f6rg Babirovski, Audrey Altsdadt v\u0259 dig\u0259r xarici t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n gedi\u015find\u0259 N\u0259rimanovun cazib\u0259sin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r. Onlar bol\u015fevik antib\u0259\u015f\u0259ri ideyalar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259 N\u0259rimanov simas\u0131nda normal insan g\u00f6r\u00fcrl\u0259r. M\u0259nim bu yax\u0131nlarda Amerikan\u0131n Yuta Universitetind\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n Sovetl\u0259\u015fm\u0259si: C\u0259nubi Qafqaz Rusiya, T\u00fcrkiy\u0259, \u0130ran \u00fc\u00e7buca\u011f\u0131nda, 1920-1922\u201d adl\u0131 kitab\u0131m n\u0259\u015fr olunub. Amerikal\u0131 redaktor \u0259lyazman\u0131 redakt\u0259 ed\u0259nd\u0259 israrla bildirdi ki, materiallar xronoloji \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259n k\u0259nara \u00e7\u0131xsa da, N\u0259rimanovun h\u0259yat hekay\u0259sini yar\u0131m\u00e7\u0131q saxlamaq olmaz, bunu verm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Onda da mormanlar\u0131n m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 Yuta Universitetind\u0259 c\u0259nab John Alleyin d\u0259 N\u0259rimanovun taleyin bigan\u0259 qalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm. \u018fminlikl\u0259 deyir\u0259m, Babirovski N\u0259rimanovu h\u0259r bir az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n t\u0259dqiq ed\u0259 bil\u0259c\u0259yind\u0259n daha m\u00fck\u0259mm\u0259l ara\u015fd\u0131r\u0131b. Bel\u0259 dey\u0259k, Babirovski N\u0259rimanovun bol\u015fevik z\u0259f\u0259ri il\u0259 milli faci\u0259sini \u00e7ox ustal\u0131qla \u0259laq\u0259l\u0259ndir\u0259 bilib. Bax, bu c\u00fcr: onun ad\u0131yla ba\u011fl\u0131 sovetl\u0259\u015fm\u0259 v\u0259 sovetl\u0259\u015fm\u0259nin do\u011furdu\u011fu b\u00f6y\u00fck f\u0259lak\u0259tl\u0259r, bunlar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259 aldand\u0131\u011f\u0131n\u0131 hiss edib m\u0259yus olmu\u015f doktor N\u0259rimanov.\n<\/p>\n<\/p>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      Stalin: \u201cBu axmaqlar h\u0259l\u0259 d\u0259 m\u0259nim g\u00fcrc\u00fc olaraq qald\u0131\u011f\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrl\u0259r\u201d<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211;<br \/>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      Stalin, Orconikidze v\u0259 N\u0259rimanov, h\u0259r \u00fc\u00e7\u00fc qafqazl\u0131 olub, xalqlar\u0131n\u0131n 100 ild\u0259n art\u0131q \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n \u0259sar\u0259ti alt\u0131nda qald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. Y\u0259ni bu adamlarda milli hiss o q\u0259d\u0259rmi yox idi?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; N\u0259rimanov bar\u0259sind\u0259 bunu dem\u0259k olmaz. B\u0259lk\u0259 N\u0259rimanov da 30-cu ill\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r ya\u015fasayd\u0131, el\u0259 olacaqd\u0131. Bir fakt\u0131 xat\u0131rladacam, 1938-ci ild\u0259 Moskvada g\u00fcrc\u00fc m\u0259d\u0259niyy\u0259t g\u00fcnl\u0259ri ke\u00e7irilirdi, G\u00fcrc\u00fcstan n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri Stalinl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 onunla \u00f6z dill\u0259rind\u0259 dan\u0131\u015fma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. Stalin bundan \u00e7ox \u0259s\u0259bl\u0259\u015fdi, h\u0259tta n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti onun kabinetind\u0259n \u00e7\u0131xandan sonra dedi ki, bu axmaqlar h\u0259l\u0259 d\u0259 m\u0259nim g\u00fcrc\u00fc olaraq qald\u0131\u011f\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrl\u0259r.\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/102303\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-102303\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      -Mill\u0259t\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131qdan bu s\u0259viyy\u0259d\u0259 imtinan\u0131n k\u00f6k\u00fcnd\u0259 hans\u0131 amill\u0259r dayan\u0131rd\u0131, yaln\u0131z bol\u015fevizmin cazib\u0259simi?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; Bilirsiz, Stalin 300 illik Romanovlar imperiyas\u0131n\u0131n taxt\u0131nda oturmu\u015fdu. O, yeni rus imperiyas\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 idi, bol\u015fevikl\u0259r ideyadan \u00e7ox \u00f6z hakimiyy\u0259tl\u0259rini v\u0259 hakimiyy\u0259tin onlara verdiyi imtiyazlar\u0131 qoruyurdular. Bol\u015fevikl\u0259rin b\u00f6y\u00fck hiss\u0259si h\u0259min imtiyaza g\u00f6r\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 si\u011f\u0259 olunmu\u015f adamlar idi. Hakimiyy\u0259t onlar \u00fc\u00e7\u00fcn var-d\u00f6vl\u0259td\u0259n ibar\u0259t deyildi. Adamlar layiq olmad\u0131qlar\u0131 v\u0259zif\u0259l\u0259ri tutmu\u015fdular, bir matros Rusiyan\u0131n d\u00fcnyada tan\u0131nm\u0131\u015f aliml\u0259rini, ictimai xadiml\u0259rini qaba\u011f\u0131na qat\u0131b h\u0259bs yerin\u0259 apar\u0131rd\u0131. Bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 hakimiyy\u0259t yaln\u0131z pul v\u0259 s\u0259rv\u0259ti ehtiva etmir, bu, h\u0259m d\u0259 r\u0259yas\u0259tlikd\u0259n ibar\u0259tdir. Onun do\u011furdu\u011fu m\u0259n\u0259vi dividenti pulla \u00f6l\u00e7m\u0259k olmaz.\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/102297\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-102297\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  &#8211;<br \/>\n  <b><br \/>\n    <i><br \/>\n      Yekuna g\u0259l\u0259k, bu il C\u00fcmhuriyy\u0259tin 100 illiyidir v\u0259 respublikan\u0131 yaradan \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n birincisi M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259dir. Onunla N\u0259rimanovu m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259y\u0259 ehtiyac varm\u0131?<br \/>\n    <\/i><br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  &#8211; N\u0259rimanov Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 qalacaq, o, tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir, amma M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 deyil. M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 mill\u0259tin varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r, milli diriliyidir, h\u0259m d\u00fcn\u0259nidir, h\u0259m bug\u00fcn\u00fcd\u00fcr v\u0259 h\u0259m d\u0259 sabah\u0131 olacaq. N\u0259rimanov bar\u0259sind\u0259 bunu dem\u0259k olmaz.\n<\/p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>C\u0259mil H\u0259s\u0259nli: &#8221;N\u0259rimanov Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 qalacaq, o, tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir, amma M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 deyil<\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":102258,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-189560","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-video-2","infinite-scroll-item","generate-columns","tablet-grid-50","mobile-grid-100","grid-parent","grid-33","no-featured-image-padding"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.5 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>&#039;&#039;Mart hadis\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259n adam bol\u015fevikl\u0259rin oyunlar\u0131na getm\u0259m\u0259li idi&#039;&#039; - MEYDAN.TV<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"&#039;&#039;Mart hadis\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259n adam bol\u015fevikl\u0259rin oyunlar\u0131na getm\u0259m\u0259li idi&#039;&#039; - MEYDAN.TV\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"C\u0259mil H\u0259s\u0259nli: &#039;&#039;N\u0259rimanov Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 qalacaq, o, tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir, amma M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 deyil\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"MEYDAN.TV\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2018-04-14T21:07:42+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/40503.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1137\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"843\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"user-manager\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"user-manager\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a\"},\"headline\":\"&#8221;Mart hadis\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259n adam bol\u015fevikl\u0259rin oyunlar\u0131na getm\u0259m\u0259li idi&#8221;\",\"datePublished\":\"2018-04-14T21:07:42+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\\\/\"},\"wordCount\":9143,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/40503.jpg\",\"articleSection\":[\"Video\"],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\\\/\",\"name\":\"''Mart hadis\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259n adam bol\u015fevikl\u0259rin oyunlar\u0131na getm\u0259m\u0259li idi'' - MEYDAN.TV\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/40503.jpg\",\"datePublished\":\"2018-04-14T21:07:42+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/40503.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/40503.jpg\",\"width\":1137,\"height\":843,\"caption\":\"Source:\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Ana s\u0259hif\u0259\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Video\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/section\\\/video-2\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"&#8221;Mart hadis\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259n adam bol\u015fevikl\u0259rin oyunlar\u0131na getm\u0259m\u0259li idi&#8221;\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\",\"name\":\"MEYDAN.TV\",\"description\":\"Meydan TV Az\u0259rbaycan\u0131n media m\u0259kan\u0131ndak\u0131 alternativ s\u0259sidir\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\",\"name\":\"Meydan TV\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/07\\\/meydan-logo.svg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/07\\\/meydan-logo.svg\",\"width\":195,\"height\":46,\"caption\":\"Meydan TV\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a\",\"name\":\"user-manager\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"''Mart hadis\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259n adam bol\u015fevikl\u0259rin oyunlar\u0131na getm\u0259m\u0259li idi'' - MEYDAN.TV","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"''Mart hadis\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259n adam bol\u015fevikl\u0259rin oyunlar\u0131na getm\u0259m\u0259li idi'' - MEYDAN.TV","og_description":"C\u0259mil H\u0259s\u0259nli: ''N\u0259rimanov Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 qalacaq, o, tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir, amma M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 deyil","og_url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/","og_site_name":"MEYDAN.TV","article_published_time":"2018-04-14T21:07:42+00:00","og_image":[{"width":1137,"height":843,"url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/40503.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"user-manager","twitter_card":"summary_large_image","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/"},"author":{"name":"user-manager","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/person\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a"},"headline":"&#8221;Mart hadis\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259n adam bol\u015fevikl\u0259rin oyunlar\u0131na getm\u0259m\u0259li idi&#8221;","datePublished":"2018-04-14T21:07:42+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/"},"wordCount":9143,"publisher":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/40503.jpg","articleSection":["Video"],"inLanguage":"az"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/","name":"''Mart hadis\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259n adam bol\u015fevikl\u0259rin oyunlar\u0131na getm\u0259m\u0259li idi'' - MEYDAN.TV","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/40503.jpg","datePublished":"2018-04-14T21:07:42+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/#primaryimage","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/40503.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/40503.jpg","width":1137,"height":843,"caption":"Source:"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/mart-hadiselerini-goren-adam-bolseviklerin-oyunlarina-getmemeli-idi\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Ana s\u0259hif\u0259","item":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Video","item":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/section\/video-2\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"&#8221;Mart hadis\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259n adam bol\u015fevikl\u0259rin oyunlar\u0131na getm\u0259m\u0259li idi&#8221;"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#website","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/","name":"MEYDAN.TV","description":"Meydan TV Az\u0259rbaycan\u0131n media m\u0259kan\u0131ndak\u0131 alternativ s\u0259sidir","publisher":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization","name":"Meydan TV","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/meydan-logo.svg","contentUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/meydan-logo.svg","width":195,"height":46,"caption":"Meydan TV"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/person\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a","name":"user-manager"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/189560","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/users\/11"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=189560"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/189560\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/media\/102258"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=189560"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=189560"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=189560"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}