{"id":169836,"date":"2015-09-05T17:37:17","date_gmt":"2015-09-05T17:37:17","guid":{"rendered":"https:\/\/www.meydan.tv\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/"},"modified":"2015-09-05T17:37:17","modified_gmt":"2015-09-05T17:37:17","slug":"agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/","title":{"rendered":"A\u011falar Qutla Az\u0259r \u018fliyev tarix\u00e7idirl\u0259rmi?"},"content":{"rendered":"<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/33226\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-33226\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/32601\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-32601\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  Son g\u00fcnl\u0259r Meydan.tv sayt\u0131nda A\u011falar Qut (M\u0259mm\u0259dov) v\u0259 Az\u0259r \u018fliyevin tarixi m\u00f6vzuda yaz\u0131lar\u0131 d\u0259rc edildi. A\u011falar b\u0259yin f\u0259ls\u0259f\u0259y\u0259 maraq g\u00f6st\u0259rdiyini bilir\u0259m, h\u0259tta bir d\u0259f\u0259 X\u0259z\u0259r Universitetinin elm v\u0259 s\u0259n\u0259t m\u0259clisind\u0259 onun maraql\u0131 bir \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131na da qulaq asm\u0131\u015fam. Amma Az\u0259r adl\u0131 tarix\u00e7inin oldu\u011fundan x\u0259b\u0259rsiz\u0259m. H\u0259r ikisinin yaz\u0131s\u0131n\u0131n tarix elmin\u0259 he\u00e7 bir aidiyy\u0259ti yoxdur. A\u011falar b\u0259y Qut olandan sonra Az\u0259rbaycan\u0131n milli-m\u0259n\u0259vi irsi, tarixi v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 z\u0259r\u0259rli v\u0259 \u0259sass\u0131z m\u0259qal\u0259l\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b. \u0130n\u015fallah, Quttenberq olandan sonra, bu m\u00f6vzuda kitablar n\u0259\u015fr ed\u0259r\u00a0 y\u0259qin ki.<\/p>\n<p>  S\u00f6hb\u0259t, sad\u0259c\u0259 onun \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259, H\u00fcseyn Cavid haqq\u0131nda yazd\u0131qlar\u0131, onunla birlikd\u0259 Az\u0259r \u018fliyevin Osmanl\u0131 v\u0259 Kamal\u00e7\u0131 T\u00fcrkiy\u0259nin Az\u0259rbaycan siyas\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 dedikl\u0259rinin z\u0259r\u0259rli olmas\u0131ndan getmir, s\u00f6hb\u0259t, h\u0259min fikir v\u0259 m\u00fclahiz\u0259l\u0259rin tarixi h\u0259qiq\u0259t v\u0259 ger\u00e7\u0259kl\u0259rd\u0259n \u00e7ox uzaq olmas\u0131ndan, onlar\u0131n s\u0259sl\u0259ndirdiyi tezisl\u0259rin\u00a0 tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 t\u0259sdiqini tapmamas\u0131ndan gedir. Biz indiy\u0259 q\u0259d\u0259r bu h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri erm\u0259nil\u0259r\u0259 izah etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131q, bu m\u00f6vzularda onlarla m\u00fcbahis\u0259 edirdik. \u0130ndi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcnk\u00fcl\u0259rl\u0259 b\u0259zi m\u0259tl\u0259bl\u0259ri izah etm\u0259k laz\u0131m g\u0259l\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>  \u018fslind\u0259, bu yaz\u0131n\u0131 yazmamaq da olard\u0131. \u00c7\u00fcnki onlara cavab olaraq d\u0259rc edilmi\u015f Dilq\u0259m \u018fhm\u0259din yaz\u0131s\u0131 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r \u0259sasland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 s\u0259viyy\u0259li bir izahd\u0131r. Burada \u0259n \u00e7\u0259tin m\u0259s\u0259l\u0259 qeyd etdiyim \u015f\u0259xsl\u0259rin pe\u015f\u0259 etibar\u0131 il\u0259 tarix\u00e7i olmamalar\u0131 v\u0259 tarix\u00e7i olmadan Az\u0259rbaycan tarixinin \u00e7ox h\u0259ssas m\u0259qamlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u00f6km verm\u0259l\u0259ridir. Ona g\u00f6r\u0259, tarixin d\u0259rinlikl\u0259rin\u0259 enm\u0259d\u0259n b\u0259zi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259k z\u0259rur\u0259ti yaran\u0131r.<\/p>\n<p>  1915-ci il hadis\u0259l\u0259rin\u0259 toxunan Qut yaz\u0131r ki, \u201cda\u015fnaklar 1918-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycanda t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 1915-ci ild\u0259 Osmanl\u0131da ba\u015f vermi\u015f erm\u0259ni q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n qisas\u0131 kimi h\u0259yata ke\u00e7irdirdil\u0259r. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, 1918-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259n on minl\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 Osmanl\u0131 siyas\u0259tinin qurbanlar\u0131 idil\u0259r\u201d.\u00a0 1915-ci ild\u0259 erm\u0259ni q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 olubmu? Bu m\u0259s\u0259l\u0259 h\u0259l\u0259 \u00f6z\u00fc sual alt\u0131ndad\u0131r v\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r n\u00fcfuzlu d\u00fcnya tarix\u00e7il\u0259ri bel\u0259 bu q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n yaz\u0131r v\u0259 bunun erm\u0259ni mifi oldu\u011funu bildirirl\u0259r. \u015e\u00fcbh\u0259siz ki, bunun \u0259ksini yazanlar da var. A\u011falar Qut tarix\u00e7i olmad\u0131\u011f\u0131ndan, he\u00e7 tarixi m\u00fcbahis\u0259 d\u0259 a\u00e7maq fikrind\u0259 deyil\u0259m. Amma m\u00fctali\u0259li adam oldu\u011funu bilir\u0259m.<\/p>\n<p>  Kitab \u0259hli he\u00e7 vaxt Tolstoy ad\u0131ndan yan ke\u00e7\u0259 bilm\u0259z. El\u0259 m\u0259hz Lev Nikolayevi\u00e7 Tolstoyun q\u0131z\u0131 Aleksandra v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r bir rus qad\u0131n\u0131 kimi, Van c\u0259bh\u0259sind\u0259 k\u00f6n\u00fcll\u00fc \u015f\u0259fq\u0259t\u00a0 bac\u0131s\u0131 kimi \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f v\u0259 bu g\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 dola\u015fan erm\u0259ni-t\u00fcrk qar\u015f\u0131durmas\u0131 haqq\u0131nda g\u00f6rd\u00fckl\u0259rini q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131. D\u00f6y\u00fc\u015f b\u00f6lg\u0259sind\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc ac\u0131 m\u0259nz\u0259r\u0259 haqq\u0131nda o, bel\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u00abT\u00fcrkl\u0259rl\u0259 erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik \u0259srl\u0259rl\u0259 davam edib. H\u0259r iki\u00a0 t\u0259r\u0259fd\u0259n q\u0259ddarl\u0131q olub, lakin burada, Vanda biz erm\u0259nil\u0259rin qeyri-insani q\u0259ddarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 etm\u0259li olduq. Dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar ki, erm\u0259nil\u0259r qad\u0131nlar\u0131n d\u00f6\u015fl\u0259rini k\u0259sir, onlar\u0131n ayaqlar\u0131n\u0131, \u0259ll\u0259rini qan\u0131r\u0131b q\u0131r\u0131rlar, bu qeyri-insani q\u0259ddarl\u0131\u011f\u0131n qurbanlar\u0131n\u0131 m\u0259n \u015f\u0259xs\u0259n g\u00f6rd\u00fcm\u201d.\u00a0 (\u00ab\u0412\u0440\u0430\u0436\u0434\u0430 \u043c\u0435\u0436\u0434\u0443 \u0442\u0443\u0440\u043a\u0430\u043c\u0438 \u0438 \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0430\u043c\u0438 \u0434\u043b\u0438\u043b\u0430\u0441\u044c \u0432\u0435\u043a\u0430\u043c\u0438. \u0416\u0435\u0441\u0442\u043e\u043a\u043e\u0441\u0442\u0438 \u0431\u044b\u043b\u0438 \u0441 \u043e\u0431\u0435\u0438\u0445 \u0441\u0442\u043e\u0440\u043e\u043d, \u043d\u043e \u0437\u0434\u0435\u0441\u044c, \u0432 \u0412\u0430\u043d\u0435, \u043d\u0430\u043c \u043f\u0440\u0438\u0448\u043b\u043e\u0441\u044c \u043d\u0430\u0431\u043b\u044e\u0434\u0430\u0442\u044c \u043d\u0435\u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u0447\u0435\u0441\u043a\u0443\u044e\u00a0 \u0436\u0435\u0441\u0442\u043e\u043a\u043e\u0441\u0442\u044c \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d. \u0413\u043e\u0432\u043e\u0440\u0438\u043b\u0438, \u0447\u0442\u043e \u0430\u0440\u043c\u044f\u043d\u0435 \u043e\u0442\u0440\u0435\u0437\u0430\u043b\u0438 \u0433\u0440\u0443\u0434\u0438 \u0436\u0435\u043d\u0449\u0438\u043d\u0430\u043c, \u0432\u044b\u0432\u043e\u0440\u0430\u0447\u0438\u0432\u0430\u043b\u0438, \u043b\u043e\u043c\u0430\u043b\u0438 \u0438\u043c \u043d\u043e\u0433\u0438, \u0440\u0443\u043a\u0438, \u0438 \u0436\u0435\u0440\u0442\u0432 \u044d\u0442\u043e\u0439 \u0431\u0435\u0441\u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u0447\u043d\u043e\u0439 \u0436\u0435\u0441\u0442\u043e\u043a\u043e\u0441\u0442\u0438 \u044f \u0432\u0438\u0434\u0435\u043b\u0430 \u043b\u0438\u0447\u043d\u043e\u201d). Daha sonra Aleksandra yaz\u0131r ki, \u201cerm\u0259nil\u0259r \u015f\u0259h\u0259rin (Van \u015f\u0259h\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur \u2013 C.H.) b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk m\u0259h\u0259ll\u0259l\u0259rini oda yax\u0131b yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n sildil\u0259r, bel\u0259 ki, gil-pal\u00e7\u0131qdan tikilmi\u015f evl\u0259r \u00e7\u0259tin yand\u0131\u011f\u0131ndan, h\u0259r ev\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda od vurdular\u201d.\u00a0 (Bax: \u0410\u043b\u0435\u043a\u0441\u0430\u043d\u0434\u0440\u0430 \u0422\u043e\u043b\u0441\u0442\u0430\u044f. \u0414\u043e\u0447\u044c. \u0411\u043e\u043b\u044c\u0448\u0435\u0432\u0438\u043a\u0438 \u043f\u0440\u043e\u0442\u0438\u0432 \u0434\u043e\u0447\u0435\u0440\u0438 \u041b\u044c\u0432\u0430 \u0422\u043e\u043b\u0441\u0442\u043e\u0433\u043e \u041c., \u0410\u041e \u00ab\u041a\u043d\u0438\u0433\u0430 \u0438 \u0431\u0438\u0437\u043d\u0435\u0441\u00bb, 1992, \u0441. 54).<\/p>\n<p>  Kitabda d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda yaralanm\u0131\u015f, \u0259sir al\u0131nm\u0131\u015f t\u00fcrkl\u0259rin diri-diri basd\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda d\u0259h\u015f\u0259tli faklar vard\u0131r. Bu d\u0259h\u015f\u0259tli s\u00f6zl\u0259r Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n c\u0259bh\u0259d\u0259 vuru\u015fan Rus ordusunda k\u00f6n\u00fcll\u00fc xidm\u0259t etmi\u015f, zad\u0259gan ail\u0259sind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 cazib\u0259sin\u0259 salm\u0131\u015f qraf Tolstoyun\u00a0 ail\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fcm\u00fc\u015f bir \u015f\u0259fq\u0259t bac\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6z g\u00f6zl\u0259ri il\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc d\u0259h\u015f\u0259tli m\u0259nz\u0259r\u0259lrin a\u011f\u0131rl\u0131 ifad\u0259si idi. Qafqaz c\u0259bh\u0259sind\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259n rus ordusunun q\u0259rargah r\u0259isi general Leonid Mitrofanovi\u00e7 Bolxovitinov Qafqaz c\u0259bh\u0259si komandan\u0131na yaz\u0131rd\u0131 ki, \u201crus ordusu Van rayonunu \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259n zaman (7 may 1915-ci ild\u0259 &#8211; C.H.) erm\u0259ni drujinalar\u0131 da\u015f\u0131-da\u015f \u00fcst\u00fcnd\u0259 qoymad\u0131lar v\u0259 he\u00e7 k\u0259s\u0259 r\u0259hm etm\u0259dil\u0259r\u201d. (Bax: \u0420\u0430\u043f\u043e\u0440\u0442 \u0433\u0435\u043d\u0435\u0440\u0430\u043b\u0430 \u041b.\u041c.\u0411\u043e\u043b\u0445\u043e\u0432\u0438\u0442\u0438\u043d\u043e\u0432\u0430 \u043f\u043e\u043c\u043e\u0449\u043d\u0438\u043a\u0443 \u043f\u043e \u0432\u043e\u0435\u043d\u043d\u043e\u0439 \u0447\u0430\u0441\u0442\u0438 \u043d\u0430\u043c\u0435\u0441\u0442\u043d\u0438\u043a\u0443 \u043d\u0430 \u041a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u0435. 11.12.1915. \/\/ \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0439\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0413\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0412\u043e\u0435\u043d\u043d\u043e-\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0410\u0440\u0445\u0438\u0432, \u0444. 2100, \u043e\u043f. 1, \u0434. 646, \u043b. 71 \u043e\u0431.). Hesab edir\u0259m, bu iki fakt tarixi h\u0259qiq\u0259tin n\u0259d\u0259n ibar\u0259t oldu\u011funa bir balaca ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir.<\/p>\n<p>  Do\u011frudanm\u0131, erm\u0259nil\u0259r bizd\u0259n 1918-ci ilin faci\u0259li mart g\u00fcnl\u0259rind\u0259 1915-ci ilin qisas\u0131n al\u0131rd\u0131rlar? Do\u011frudur, \u015e\u0259rqi Anadoluda m\u00fcs\u0259lman \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 q\u0259ddarl\u0131q g\u00f6st\u0259rmi\u015f bir s\u0131ra d\u0259st\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 (m\u0259s\u0259l\u0259n Hamazasp) Bak\u0131, \u015eamax\u0131 v\u0259 Quba q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015fdil\u0259r. Amma b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Bak\u0131da m\u00fcs\u0259lman q\u0131r\u011f\u0131n\u0131 t\u00f6r\u0259d\u0259n da\u015fnaklar\u0131n \u0259sas \u015f\u00fcar\u0131 \u201cbu, sizin \u00fc\u00e7\u00fcn 1905-ci deyil\u201d ittiham\u0131ndan ibar\u0259t idi v\u0259 m\u0259hz bu \u015f\u00fcar alt\u0131nda 3 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 12 min insan etnik-dini m\u0259nsubiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u0259hv edildi. Niy\u0259 1905-ci il? Ona g\u00f6r\u0259 ki, 1905-ci ild\u0259 erm\u0259nil\u0259r neftl\u0259 z\u0259ngin olan Bak\u0131n\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlardan t\u0259mizl\u0259m\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259lmi\u015f v\u0259 ilk add\u0131m kimi guya m\u0259d\u0259n rayonlar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi \u00fc\u00e7\u00fcn Ab\u015feron yar\u0131madas\u0131n\u0131n m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndl\u0259rinin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda Rusiya h\u00f6kum\u0259tinin Ba\u015f naziri Kokovtsev\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdil\u0259r. (Bax: \u018f.B.Top\u00e7uba\u015fov haqq\u0131nda bioqrafik m\u0259lumatlar. Birinci hiss\u0259. Q\u0131sa x\u00fclas\u0259 \/\/ Archives d\u2019Ali Mardan-bey Toptchibachi, carton n\u00b0 6\/2. CERCEC, EHESS, Paris, p.8-9)<\/p>\n<p>  M\u0259hz, h\u0259min vaxt Peterburqa g\u00f6nd\u0259ril\u0259n \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov, \u018fhm\u0259d A\u011fao\u011flu v\u0259 A\u011falar b\u0259yin b\u0259y\u0259nm\u0259diyi \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin imperiya paytaxt\u0131nda Rusiya d\u00f6vl\u0259t adamlar\u0131 il\u0259 apard\u0131qlar\u0131 i\u015f n\u0259tic\u0259sind\u0259 Rusiya Nazirl\u0259r Komit\u0259si erm\u0259ni s\u0259naye\u00e7il\u0259rinin t\u0259kidi il\u0259 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 m\u0259d\u0259n rayonundak\u0131 Bak\u0131 k\u0259ndl\u0259rinin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda m\u00fczakir\u0259l\u0259ri dayand\u0131rmal\u0131 olmu\u015fdu. 1918-ci il\u0259 erm\u0259nil\u0259r 1905-ci il arzular\u0131n\u0131n, neftl\u0259 z\u0259ngin \u0259razil\u0259ri m\u00fcs\u0259lman \u0259halisind\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259k ist\u0259kl\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli bir m\u0259qam kimi bax\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>  A\u011falar Qutun yaz\u0131s\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 xarakteri da\u015f\u0131yan Az\u0259r \u018fliyevin \u201cT\u00fcrkl\u0259rin i\u015f\u011fal, q\u0259tliam v\u0259 talanlar\u0131na \u201cxilas\u201d ad\u0131 qoymaq\u201d adl\u0131 c\u0131zma-qaras\u0131 1918-ci ilin 15 sentyabr\u0131nda Bak\u0131n\u0131n ger\u00e7\u0259kd\u0259n azad edilm\u0259sinin bulan\u0131q m\u0259nz\u0259r\u0259sini yaratma\u011fa u\u011fursuz bir c\u0259hddir. T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r\u0259 nifr\u0259t m\u00fc\u0259llifin g\u00f6z\u00fcn\u00fc el\u0259 ba\u011flam\u0131\u015fd\u0131r ki, o sad\u0259 h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri g\u00f6rm\u0259k imkanlar\u0131n\u0131 bel\u0259 itirmi\u015f, tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri inkar etm\u0259kd\u0259n \u00e7\u0259kinm\u0259mi\u015fdir. \u00d6z \u0259sass\u0131z iddialar\u0131 haqq\u0131nda obyektivlik ill\u00fcziyas\u0131 yaratmaq, da\u011f\u0131n\u0131q fikirl\u0259rin\u0259 elmi m\u0259zmun verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn o, b\u0259z\u0259n Britaniya arxivl\u0259rin\u0259 yar\u0131m\u00e7\u0131q istinadlar edir, orada guya ara\u015fd\u0131rma apard\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u00fcmayi\u015f etdirm\u0259k ist\u0259yir.\u00a0 Bu istinadlardan ayd\u0131n olur ki, onun h\u0259tta, arxiv rekvizitl\u0259ri haqq\u0131nda bilikl\u0259ri d\u0259 \u00e7ox primitivdir, ancaq diletant oxucuya hesablanm\u0131\u015f bir \u201cpriyomdur\u201d.<\/p>\n<p>  1917-1920-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycanda ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259r\u0259 aid Nigar xan\u0131m Maksvelin Britaniya arxiv materiallar\u0131 art\u0131q bir ne\u00e7\u0259 ildir h\u0259m ingilis, h\u0259m d\u0259 rus dill\u0259rind\u0259 \u00e7ap olunmu\u015fdur. (Bax: Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti. B\u00f6y\u00fck Britaniyan\u0131n Arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259ri. T\u0259rtib ed\u0259ni Nigar Maksvell. Bak\u0131, 2008; Azerbaijan Democratic Republic. Archival documents of Great Britain. Drafter N.A.Maxwell. Baku, 2008; \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0441\u043a\u0430\u044f \u0414\u0435\u043c\u043e\u043a\u0440\u0430\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0430\u044f\u00a0 \u0420\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u0430. \u0410\u0440\u0445\u0438\u0432\u043d\u044b\u0435 \u0434\u043e\u043a\u0443\u043c\u0435\u043d\u0442\u044b \u0412\u0435\u043b\u0438\u043a\u043e\u0431\u0440\u0438\u0442\u0430\u043d\u0438\u0438. \u0421\u043e\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435\u043b\u044c \u041d.\u0410.\u041c\u0430\u043a\u0441\u0432\u0435\u043b\u043b. \u0411\u0430\u043a\u0443, 2011). Tez-tez Britaniya k\u0259\u015ffiyyat orqanlar\u0131n\u0131n T\u00fcrkiy\u0259 haqq\u0131nda gizli m\u0259lumatlar\u0131n\u0131 d\u0259st\u0259vuz ed\u0259n Az\u0259r \u018fliyev unudur ki, \u0130ngilt\u0259r\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 Birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya vuru\u015fan d\u00fc\u015fm\u0259n d\u00f6vl\u0259tl\u0259r idi v\u0259 onlar \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00fcrkl\u0259rin Qafqaza g\u0259li\u015fi, \u00f6z dinda\u015flar\u0131n\u0131 v\u0259 mill\u0259tda\u015flar\u0131n\u0131 yadellil\u0259rd\u0259n xilas etm\u0259si \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q kimi q\u0259bul edilirdi.<\/p>\n<p>  M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, t\u00fcrk-islam ordusunun 15 sentyabr xilaskarl\u0131\u011f\u0131\u00a0 milli yadda\u015fa hopan bir hadis\u0259 idi. O, hadis\u0259d\u0259n sonra (h\u0259tta \u00f6t\u0259n \u0259srin 20-30 cu ill\u0259rind\u0259) Bak\u0131da, G\u0259nc\u0259d\u0259, x\u00fcsusil\u0259 \u015eirvan b\u00f6lg\u0259sind\u0259 do\u011fulan o\u011flan u\u015faqlar\u0131na \u018fnv\u0259r ad\u0131 verm\u0259k d\u0259bd\u0259 idi. Bu \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, Bak\u0131n\u0131n yadellil\u0259rd\u0259n azad edilm\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rdiyi xidm\u0259t\u0259, rola g\u00f6r\u0259 \u018fnv\u0259r pa\u015faya minn\u0259tdarl\u0131q \u0259lam\u0259ti idi. Bir vaxtlar Solovki zindanlar\u0131nda yatm\u0131\u015f \u018fziz Alpoud \u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yaz\u0131r: \u201cBizd\u0259 \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131n ad\u0131n\u0131 \u018fdirn\u0259 v\u0259 Sar\u0131qam\u0131\u015f fatehi olaraq tan\u0131mayan yox idi. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri onu \u00e7ox sevirdi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 bir \u00e7ox ail\u0259l\u0259rd\u0259 do\u011fulan o\u011flan u\u015faqlar\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 \u018fnv\u0259r qoymu\u015fdular\u201d . (Bax: \u018fziz Alpoud. H\u0259yat\u0131m\u0131n hekay\u0259l\u0259ri. Bak\u0131, 2011, s.186).<br \/>\n  <br \/>\n  Az\u0259r \u018flievin t\u0259birinc\u0259 1918-ci ilin sentyabr\u0131nda Bak\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal ed\u0259n, orada ortalama 20 min \u0259traf\u0131nda m\u00fcs\u0259lman\u0131 q\u0259tl\u0259 yetir\u0259n bir ordunun komandan\u0131na nec\u0259 bel\u0259 t\u00fck\u0259nm\u0259z xalq sevgisi ola bil\u0259rdi. \u018fnv\u0259r pa\u015fa 1920-ci ild\u0259 \u015e\u0259rq Xalqlar\u0131n\u0131n Birinci qurultay\u0131nda i\u015ftirak etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131ya g\u0259lmi\u015fdi. Art\u0131q sovetl\u0259\u015fm\u0259nin ac\u0131s\u0131n\u0131 dadm\u0131\u015f \u0259hali onun \u0130stanbuldan deyil, Moskvadan g\u0259ldiyini d\u0259 bilirdi. Bununla bel\u0259, b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259h\u0259r ayaqda idi. H\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259\u00a0 Qafqaz v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259ki \u0130taliya missiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri Aleksandr Bodrero Bak\u0131ya s\u0259f\u0259ri haqq\u0131nda hesabat\u0131nda \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n qar\u015f\u0131lanmas\u0131n\u0131 bel\u0259 t\u0259svir edirdi:\u00a0 \u201c\u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131n Bak\u0131ya g\u0259li\u015fi g\u00f6zl\u0259nilm\u0259d\u0259n\u00a0 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcs\u0259lman \u0259halisini s\u00f6z\u00fcn tam m\u0259nas\u0131nda v\u0259cd\u0259 g\u0259tirmi\u015fdi. Onu h\u0259r yerd\u0259 salamlay\u0131rd\u0131lar, \u0259lini \u00f6p\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Tatarlar\u0131n (az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u2013 C.H.) \u018fnv\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259\u015fkil etdiyi t\u0259nt\u0259n\u0259li q\u0259bullar\u0131 onun kommunizm\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259si il\u0259 izah edil\u0259 bilm\u0259z\u201d. (Bax: Aleksandr Bodrero. Bak\u0131ya s\u0259f\u0259r haqq\u0131nda hesabat. 18.09.1920 \/\/ Archives d\u2019Ali Mardan-bey Toptchibachi, carton n\u00b0 1. CERCEC, EHESS, Paris, p.11).<br \/>\n  <br \/>\n  Az\u0259r \u018fliyevd\u0259n f\u0259rqli olaraq Aleksandr Bodrero Bak\u0131da \u018fnv\u0259r pa\u015faya olan bu \u00fcmumxalq sevgisinin, milli hissl\u0259rin v\u0259cd\u0259 g\u0259lm\u0259sinin s\u0259b\u0259bini onun 1918-ci ilin 15 sentyabr\u0131ndak\u0131 xilaskarl\u0131q missiyas\u0131 il\u0259 izah edirdi. \u018fvv\u0259l ad\u0131n\u0131 zikr etdiyimiz \u018fziz Alpoud \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131n g\u0259li\u015fi il\u0259 ba\u011fl\u0131 Bak\u0131 k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rind\u0259 ya\u015fanan t\u0259nt\u0259n\u0259ni \u00f6z g\u00fcnd\u0259liyind\u0259 bel\u0259 qeyd edirdi: \u201c\u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131n Az\u0259rbaycana g\u0259l\u0259c\u0259yini e\u015fid\u0259n mill\u0259timiz, bayram g\u00fcnl\u0259rini ya\u015fay\u0131rm\u0131\u015f kimi \u00fcz\u00fc g\u00fcl\u00fcr, bir-birini t\u0259brik edirdi. Sanki gec\u0259nin s\u0259sizliyind\u0259, sabaha q\u0259d\u0259r e\u015fidil\u0259n makinal\u0131 t\u00fcf\u0259ngl\u0259rin s\u0259si, veril\u0259n \u015f\u0259hidl\u0259r he\u00e7 el\u0259 bil bu m\u0259ml\u0259k\u0259td\u0259 deyildi&#8230;Ham\u0131 \u00f6z d\u0259rdini unutmu\u015fdu. Sanki qurtulu\u015f \u00fcmidi \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131n g\u0259li\u015fi il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi&#8230;K\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rd\u0259, evl\u0259rd\u0259, tarlalarda g\u00fcn\u00fcn \u0259sas s\u00f6hb\u0259ti \u018fnv\u0259r pa\u015fa idi\u201d.<br \/>\n  <br \/>\n  Bak\u0131da q\u0259tliam yapan, k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fcs\u0259lman q\u0131ran bir adam \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 t\u0259nt\u0259n\u0259 ola bilm\u0259zdi. 1918-ci ilin sentyabr h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri bundan ibar\u0259tdir. H\u0259tta Sovet h\u00f6kum\u0259ti bel\u0259 bu mill\u0259tin t\u00fcrkl\u0259r\u0259 olan sevgisini i\u00e7ind\u0259n \u00e7\u0131xara bilm\u0259di. D\u00fcz\u00fc, bilmir\u0259m, A\u011falar Qutun v\u0259 Az\u0259r \u018fliyevin t\u00fcrk d\u00fc\u015fm\u0259nliyi haradan qaynaqlan\u0131r. 1920ci ilin mart\u0131nda Moskvada Sovet Ruyas\u0131 il\u0259 m\u00fcqavil\u0259 ba\u011flay\u0131b, Nax\u00e7\u0131van\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 statusunu r\u0259smil\u0259\u015fdir\u0259n T\u00fcrkiy\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin h\u0259min ilin aprelind\u0259 Bak\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc bel\u0259 t\u0259svir edir. \u201cAprelin birinci g\u00fcn\u00fc ax\u015fam doqquzda Moskvadan Bak\u0131ya birba\u015fa h\u0259r\u0259k\u0259t etdik. S\u0259kkizinci g\u00fcn g\u00fcnortadan sonra Bak\u0131n\u0131n he\u00e7 g\u00f6rm\u0259mi\u015f oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259dikl\u0259ri bir qar\u015f\u0131lanma il\u0259 qar\u015f\u0131land\u0131q. K\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rd\u0259 bizim \u0259sir \u0259sg\u0259rl\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259sg\u0259riymi\u015f kimi d\u00fcz\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. Mindiyimiz faytonun ke\u00e7diyi yerl\u0259rin \u00fcst\u00fcn\u0259 qad\u0131nlar ba\u015f qoyub torpa\u011f\u0131 \u00f6p\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Aprelin on doqquzuna q\u0259d\u0259r Bak\u0131da qald\u0131q. Bak\u0131l\u0131lar biz\u0259 \u00e7ox yax\u015f\u0131 baxd\u0131lar. Oturdu\u011fumuz s\u00fcfr\u0259l\u0259r\u0259 b\u0259z\u0259n s\u0259ks\u0259n c\u00fcr yem\u0259k qoymu\u015f olduqlar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrd\u00fck. Bir g\u00fcn bizi qonaq ed\u0259nl\u0259r\u0259 dedik: \u201cCan\u0131m n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn bu q\u0259d\u0259r m\u0259sr\u0259fl\u0259r edirsiniz? Bel\u0259 \u015feyl\u0259r s\u00f6yl\u0259m\u0259yin, dedil\u0259r. M\u00fcmk\u00fcn olsa, Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn varl\u0131qlar\u0131n\u0131 sizin \u00e7iyinl\u0259riniz\u0259 y\u00fckl\u0259yib, T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 (\u00f6l\u00fcb-dirim sava\u015f\u0131 ged\u0259n T\u00fcrkiy\u0259y\u0259) g\u00f6nd\u0259rm\u0259k ist\u0259yirik, amma \u0259limizd\u0259 deyil \u2013 cavab\u0131n\u0131 verdil\u0259r\u201d. (Bax: Yusif Kamal Tengir\u015fek. Vatan Hizmetinde. Ankara, 1981, s.223).<br \/>\n  <br \/>\n  Bu ist\u0259k d\u0259 1918-ci ilin xilaskarl\u0131\u011f\u0131na bir minn\u0259t borcu idi ki, xalq bunu i\u00e7ind\u0259 ya\u015fad\u0131rd\u0131. Az\u0259r \u018fliyevin Nuru pa\u015fan\u0131n guya Bak\u0131da 30 min insan (erm\u0259ni v\u0259 t\u00fcrk) q\u0131rmas\u0131 haqq\u0131nda iddias\u0131 haradan qaynaqlan\u0131r? O, yaz\u0131r: \u201cBir \u00f6lk\u0259nin xilaskar\u0131 olmaq o \u00f6lk\u0259nin 30 min insan\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u0259kdirmi?\u201d. \u018fslind\u0259, bu idddian\u0131n cavab\u0131n\u0131 biz verdik. Amma \u0259lav\u0259 olaraq, dem\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bu r\u0259q\u0259m h\u0259min vaxt ilk d\u0259f\u0259 Moskvada bol\u015fevik n\u0259\u015fri olan \u201c\u0130zvestiya\u201d q\u0259zetind\u0259 d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 g\u0259tirilmi\u015fdi. Hadis\u0259l\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259rsiz olan Tiflisd\u0259ki erm\u0259ni diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Camalyan\u00a0 30 min r\u0259q\u0259mini istifad\u0259 etmi\u015f v\u0259 bu Tiflis erm\u0259nil\u0259rinin n\u0259zar\u0259tind\u0259 olan \u201cKavkazskoe slova\u201d\u00a0 q\u0259zetinin 12 oktyabr say\u0131nda tirajlanm\u0131\u015fd\u0131. B\u00fct\u00fcn bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n m\u00f6t\u0259b\u0259r s\u0259n\u0259dl\u0259r el\u0259 meydan.tv say\u0131t\u0131n\u0131n yerl\u0259\u015fdiyi Berlin \u015f\u0259h\u0259rinin m\u0259rk\u0259zind\u0259 Almaniya xarici i\u015fl\u0259r nazirliyinin siyasi arxivind\u0259 saxlan\u0131l\u0131r. (Bax: Abschrift. A Monsieur Djamlian, le Representant Diplomaique de la Republique de l\u2019 Armenia en Georgia. 1918 \/\/ Politisches Archiv des Ausw\u00e4rtigen Amts, R 11063, p.l-2). \u0130nformasiya orqan\u0131 ondan \u00f6tr\u00fc deyil ki, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 azadl\u0131\u011f\u0131 ad\u0131 alt\u0131nda yalan m\u0259lumatlar\u0131 \u00f6z s\u0259hif\u0259sin\u0259 \u00e7\u0131xars\u0131n. Redaksiya bunlar\u0131 d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 borclu idi. D\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olan \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 bel\u0259 yaz\u0131lar\u0131 bir qayda olaraq anonim r\u0259yl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rir, m\u0259hz ondan sonra ictimai m\u00fczakir\u0259y\u0259 t\u0259qdim edirl\u0259r. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, t\u0259r\u0259fsiz media qurumu ad\u0131na iddial\u0131 olan meydan.tv bu prinsip\u0259 riay\u0259t etm\u0259mi\u015fdir.<br \/>\n  <br \/>\n  Qafqazda olan xarici missiyalar m\u0259hz bu n\u0259\u015frl\u0259r\u0259 istinad\u0259n sentyabr hadis\u0259l\u0259ri zaman\u0131 guya 30 min erm\u0259ninin q\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 haqda m\u0259lumatlar\u0131 \u00f6z \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 vermi\u015fdil\u0259r. Niy\u0259? \u00c7\u00fcnki \u015f\u0259h\u0259ri ingilisl\u0259rd\u0259n azad ed\u0259n Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 h\u0259rbi birlikl\u0259ri beyn\u0259lxalq g\u00fccl\u0259rin planlar\u0131n\u0131 pozmu\u015fdular. \u0130ngilisl\u0259rin \u0259li neftd\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131, almanlar\u0131n 27 avqust m\u00fcqavil\u0259si \u0259sas\u0131nda Rusiya vasit\u0259si il\u0259 Bak\u0131 neftind\u0259n pay almaq planlar\u0131 pozulmu\u015fdu.\u00a0 H\u0259l\u0259 Sentyabr ay\u0131n\u0131n 7-d\u0259 T\u0259l\u0259t pa\u015fan\u0131n Berlin dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 haqq\u0131nda hesabat haz\u0131rlayan Almaniya xarici i\u015fl\u0259r nazirliyinin m\u0259sul \u0259m\u0259kda\u015f\u0131 Hintse yaz\u0131rd\u0131: \u201cT\u0259l\u0259t pa\u015fan\u0131n Qafqaz \u00fczr\u0259 proqram\u0131 bel\u0259dir: G\u00fcrc\u00fcstan, Erm\u0259nistan v\u0259 Az\u0259rbaycan Rusiyaya qar\u015f\u0131 \u201cbufer\u201d d\u00f6vl\u0259tl\u0259r olmal\u0131dr. Bak\u0131 Az\u0259rbaycana ke\u00e7m\u0259lidir. Az\u0259rbaycan da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 Almaniyaya neft g\u00f6nd\u0259r\u0259c\u0259k\u201d. Bak\u0131 azad olduqdan sonra Az\u0259rbaycandak\u0131 alman n\u00fcmy\u0259nd\u0259si von Kress Berlin\u0259 bildirirdi ki, \u201cbizim Bak\u0131 neftind\u0259n istifad\u0259miz t\u00fcrkl\u0259rin t\u0259siri il\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259yas\u0131z t\u0259l\u0259bl\u0259ri ucbat\u0131ndan \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015fd\u0131r\u201d. (Bax: Telegramm von Kress. Gr.Haupquartier, den 31 oktober 1918 \/\/\u00a0 Archiv des Ausw\u00e4rtigen Amts, R 11063, p.l-2).<br \/>\n  <br \/>\n  Nuru pa\u015fan\u0131 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131, qar\u0259t\u00e7i, soy\u011fun\u00e7u rolunda t\u0259svir ed\u0259n Az\u0259r \u018fliyevd\u0259n f\u0259rqli olaraq\u00a0 von Kress oktyabr ay\u0131n\u0131n 31-d\u0259 Berlin\u0259 g\u00f6nd\u0259rildiyi ikinci teleqramda yaz\u0131r: \u201cNuru pa\u015fa v\u0259 onun t\u0259siri alt\u0131nda olan Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti biz\u0259 v\u0259 g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 neft verm\u0259k m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 m\u0259nfi \u0259hval-ruhiyy\u0259d\u0259dir. Raz\u0131la\u015fma h\u0259l\u0259 ki, ba\u015f tutmay\u0131b. Nuru bizim sahil artilleriyas\u0131, hidroplan, s\u00fcr\u0259tli katerl\u0259r t\u0259klifimizd\u0259n imtina etdi. Almanlara nifr\u0259t \u00e7ox b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Nuru pa\u015fan\u0131n \u0259traf\u0131 biz\u0259 qar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131q t\u0259bli\u011fat apar\u0131r. \u018fg\u0259r Nurunu daha sa\u011flam d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n bir t\u00fcrkl\u0259 \u0259v\u0259z etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmasa qorxuram ki, biz Bak\u0131dan he\u00e7 bir xeyir g\u00f6rm\u0259y\u0259k v\u0259 ya bu xeyir \u00e7ox c\u00fczi olsun. \u018fg\u0259r Nurunu uzaqla\u015fd\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn olmasa, \u0130stanbuldan g\u00f6st\u0259ri\u015f al\u0131nmal\u0131d\u0131r ki, m\u0259nim ona t\u0259zyiq imkanlar\u0131m olsun. T\u00fcrkiy\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rm\u0259lidir ki, onlar biz\u0259 neft versinl\u0259r. Biz \u00f6z\u00fcm\u00fcz Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 \u00e7\u0259tin ki, t\u0259zyiq ed\u0259 bil\u0259k. Bizim iddialar\u0131m\u0131z fonunda Nuru pa\u015fa Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyinin, az\u0259rbaycanl\u0131lar is\u0259 onun arxas\u0131nda gizl\u0259nirl\u0259r\u201d. (Bax: Telegramm von Kress. Aus dem Felde, den 31 oktober 1918 \/\/\u00a0 Archiv des Ausw\u00e4rtigen Amts, R 11063, p.l-2).<br \/>\n  <br \/>\n  Az\u0259r \u018fliyevin i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 kimi t\u0259qdim etdiyi Nuru pa\u015fa Bak\u0131ya daxil oldu\u011fu ilk g\u00fcnd\u0259n Az\u0259rbaycan ordusunun yarad\u0131lmas\u0131 qay\u011f\u0131s\u0131 il\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131. Sentyabr ay\u0131n\u0131n 19-da pa\u015fan\u0131 ziyar\u0259t ed\u0259n Qafqazdak\u0131 Almaniya n\u00fcmay\u0259nd\u0259si von der Qolts oktyabr ay\u0131n\u0131n 3-d\u0259 imperiya Ali komandanl\u0131\u011f\u0131na yaz\u0131rd\u0131:\u00a0 \u201cSentyabr\u0131n 19-da Nuru pa\u015fan\u0131 ziyar\u0259t ed\u0259rk\u0259n o, sabah Az\u0259rbaycanda yeni ac\u0131m\u0131\u015f yunker-zabitl\u0259r m\u0259kt\u0259bin\u0259 ged\u0259c\u0259yini xat\u0131rlatd\u0131 v\u0259 m\u0259nd\u0259n onu m\u00fc\u015fayi\u0259t etm\u0259k ist\u0259yimi soru\u015fdu. \u018flb\u0259tt\u0259, m\u0259n raz\u0131la\u015fd\u0131m v\u0259 s\u0259h\u0259ri biz m\u0259kt\u0259bin meydan\u00e7as\u0131na yolland\u0131q. Orada yaz\u0131b oxuya bil\u0259n 250-300 n\u0259f\u0259r \u0259n yax\u015f\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131 g\u0259ncl\u0259r topla\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar. Onlar biz\u0259 bir ne\u00e7\u0259 h\u0259rbi h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r n\u00fcmayi\u015f etdirdil\u0259r. Bu, m\u0259nd\u0259 yax\u015f\u0131 t\u0259\u0259ss\u00fcrat yaratd\u0131. Onlar yax\u015f\u0131 se\u00e7ilmi\u015fdil\u0259r v\u0259 h\u0259rbi i\u015f\u0259 tam yararl\u0131 idil\u0259r.\u00a0 Bu u\u011fur m\u00fcnasib\u0259ti il\u0259 m\u0259n pa\u015fan\u0131 t\u0259brik etdim. Bu m\u0259kt\u0259bin r\u0259hb\u0259ri Almaniyada h\u0259rbi t\u0259hsil alm\u0131\u015f, \u00f6z i\u015fini laz\u0131m\u0131 qaydada yerin\u0259 yetir\u0259n ba\u015f leytenant Atif b\u0259y idi. Ert\u0259si g\u00fcn m\u0259n t\u0259krar Pa\u015fan\u0131 ziyar\u0259t ed\u0259nd\u0259, onun q\u0259rargah\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131na 300 n\u0259f\u0259r\u0259 yax\u0131n yeni s\u0259f\u0259rb\u0259r edilmi\u015f az\u0259rbaycanl\u0131 g\u0259ncl\u0259r topla\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar. Az sonra Nuru \u00e7\u0131x\u0131b onlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda nitq s\u00f6yl\u0259di v\u0259 dedi ki, t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar d\u00fc\u015fm\u0259n \u00fcz\u0259rind\u0259 birg\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259 \u00e7alacaqlar. Sonra q\u0131l\u0131ncoynadanlar\u0131n r\u0259qsi ba\u015flad\u0131 v\u0259 mar\u015flar \u00e7al\u0131nd\u0131. S\u00f6hb\u0259t zaman\u0131 Nuru dedi ki, 18-24 ya\u015f aras\u0131 b\u00fct\u00fcn az\u0259rbaycanl\u0131 g\u0259ncl\u0259r h\u00f6kum\u0259tin q\u0259rar\u0131 il\u0259 s\u0259f\u0259rb\u0259r edilib. Onlar\u0131n say\u0131 20 mindir v\u0259 yax\u0131n vaxtlarda 50 min n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7ataca\u011f\u0131 g\u00f6zl\u0259nilir. Biz G\u0259nc\u0259d\u0259n Bak\u0131ya g\u0259l\u0259nd\u0259 Qaraba\u011fa yollanan \u00e7oxlu h\u0259rbi texnika il\u0259 rastla\u015fd\u0131q. Onlar 8 min tatar (az\u0259rbaycanl\u0131 \u2013C.H.) \u0259halisi olan \u015eu\u015fa da\u011flar\u0131nda gizl\u0259n\u0259n Andronikin d\u0259st\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fm\u0259y\u0259 gedirdil\u0259r. B\u00fct\u00fcn bunlar t\u00fcrkl\u0259rin Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259si v\u0259 g\u00fccl\u0259nm\u0259sini ist\u0259dikl\u0259rinin bir s\u00fcbutu idi\u201d. (Bax: Militarisches aus Aserbeischsn. Bericht \u21163. 03.10.1918 \/\/\u00a0 Archiv des Ausw\u00e4rtigen Amts, R 11063, p.l-2). Bel\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259r Almaniya h\u0259rbi v\u0259 siyasi arxivl\u0259rind\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259dir. \u0130ndi Az\u0259r \u018fliyev kimi bir h\u0259v\u0259skar \u201ctarix\u00e7iy\u0259\u201d inanaq ya bu s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259.<br \/>\n  <br \/>\n  Bu h\u0259v\u0259skar tarix\u00e7il\u0259rin 1920-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n bol\u015fevikl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259sini Mustafa Kamal pa\u015fan\u0131n Sovet h\u00f6kum\u0259tin\u0259 \u00fcnvanland\u0131\u011f\u0131 26 aprel tarixli m\u0259ktubu il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259l\u0259ri d\u0259 q\u0259r\u0259zli xarakter da\u015f\u0131y\u0131r. \u018fslind\u0259, bu m\u0259ktub Az\u0259rbaycan\u0131n bol\u015fevikl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131nda he\u00e7 bir \u00f6n\u0259mli rol oynamad\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, Kamal pa\u015fan\u0131n m\u0259ktubu Az\u0259rbaycan\u0131n ruslar t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259sind\u0259n \u00e7ox sonra, yaln\u0131z iyun ay\u0131n\u0131n 3-d\u0259 Moskvaya yeti\u015fdi. Onu alan kimi, xarici i\u015fl\u0259r komissar\u0131 \u00c7i\u00e7erin d\u0259rhal m\u0259ktubun m\u0259zmunu haqq\u0131nda Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin s\u0259dri Lenin\u0259 m\u0259lumat verdi. El\u0259 h\u0259min g\u00fcn Mustafa Kamal pa\u015faya cavab haz\u0131rland\u0131 v\u0259 iyunun 4-d\u0259 \u00c7i\u00e7erinin imzalad\u0131\u011f\u0131 s\u0259n\u0259d kuryer vasit\u0259si il\u0259 Ankaraya g\u00f6nd\u0259rildi. (Bax: \u0414\u043e\u043a\u0443\u043c\u0435\u043d\u0442\u044b \u0432\u043d\u0435\u0448\u043d\u0435\u0439 \u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u043a\u0438 \u0421\u0421\u0421\u0420. \u0422.II, \u041c., 1958, \u0441.555).<\/p>\n<p>  N\u0259hay\u0259t, R\u0259sulzad\u0259 v\u0259 dig\u0259r Az\u0259rbaycan (\u0259slind\u0259 is\u0259 Qafqaz) m\u00fchacirl\u0259rinin \u00f6t\u0259n \u0259srin 30-cu ill\u0259rind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 \u00e7a\u011fda\u015f tarix \u201cyazarlar\u0131m\u0131z\u201d hadis\u0259l\u0259rd\u0259n bix\u0259b\u0259r olduqlar\u0131n\u0131 bir daha n\u00fcmayi\u015f etdiribl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, h\u0259min m\u0259s\u0259l\u0259 Kamal\u00e7\u0131larla Sovet Rusiyas\u0131 aras\u0131nda h\u0259l\u0259 R\u0259sulzad\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 getm\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l h\u0259ll edilimi\u015fdi. 1921-ci ilin mart ay\u0131n\u0131n 16-da Sovet Rusiyas\u0131 il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda imzalanm\u0131\u015f \u201cDostluq v\u0259 qarda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda\u201d m\u00fcqavil\u0259nin m\u00fcvafiq madd\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259r h\u0259r iki \u00f6lk\u0259nin \u00f6z \u0259razisind\u0259 m\u00fcqavil\u0259d\u0259 olan dig\u0259r \u00f6lk\u0259d\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259k ist\u0259y\u0259n t\u0259\u015fkilatlar\u0131n v\u0259 qruplar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini qada\u011fan etm\u0259yi\u00a0 \u00f6z \u00fcz\u0259rl\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n<p>  N\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn bu madd\u0259 m\u00fcqavil\u0259y\u0259 daxil edilmi\u015fdi? Bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 h\u0259r iki t\u0259r\u0259fi narahat ed\u0259n m\u0259qamlar var idi. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n ruslar \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131 gizli \u015f\u0259kild\u0259 g\u0259tirib Batumda oturtmu\u015fdular ki, \u0259g\u0259r Mustafa Kamal pa\u015fa Q\u0259rbl\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa gets\u0259, ona t\u0259zyiq kimi Anadolunun \u015e\u0259rqind\u0259 Sovetl\u0259rin n\u0259zar\u0259tind\u0259 olan ikinci bir t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131b, \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131 h\u0259min d\u00f6vl\u0259tin ba\u015f\u0131na g\u0259tirsinl\u0259r. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n Sovet qurulu\u015funa qar\u015f\u0131 olan Qafqaz m\u00fchacirl\u0259rin b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 m\u0259hz Anadoludan onlar Sovetl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259 t\u00f6r\u0259dirdil\u0259r. M\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131qdan sonra ruslar \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131 Batumdan uzaqla\u015fd\u0131rd\u0131lar. Amma 1922-ci ilin sonlar\u0131nda R\u0259sulzad\u0259nin g\u0259li\u015find\u0259n sonra T\u00fcrkiy\u0259d\u0259ki Az\u0259rbaycan m\u00fchacirl\u0259ri (eyni zamanda b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Anadoluya s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015f g\u00fcrc\u00fc m\u00fchacirl\u0259ri d\u0259) t\u0259\u015fkilatlanma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. 1923-c\u00fc ild\u0259 R\u0259sulzad\u0259nin \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin \u00f6n s\u00f6z yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cAz\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti\u201d kitab\u0131n\u0131n \u0130zmir kitab s\u0259rgisind\u0259 m\u00fckafat alm\u0131\u015fd\u0131. Kitab \u00e7ox t\u0259sirli idi. Qafqazda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n m\u0259\u015fhur bol\u015fevikl\u0259r onu \u00e7antalar\u0131nda g\u0259zdirirdil\u0259r. T\u0259cili olaraq, onu rus dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edib (t\u0259rc\u00fcm\u0259d\u0259 N\u0259rimanov da i\u015ftirak etmi\u015fdi) Stalin\u0259\u00a0 g\u00f6nd\u0259rdil\u0259r.<\/p>\n<p>  Kitab Stalini b\u0259rk \u0259s\u0259bl\u0259\u015fdirdi. Kitabda uzun m\u00fcdd\u0259t onun r\u0259hb\u0259rlik etdiyi bol\u015fevikl\u0259rin milli siyas\u0259tinin da\u015f\u0131-da\u015f \u00fcst\u0259 qoyulmam\u0131\u015fd\u0131. Ona g\u00f6r\u0259 bu kitaba qar\u015f\u0131 \u0259ks t\u0259bli\u011fat i\u015fl\u0259rin\u0259 bilavasit\u0259, Stalin \u00f6z\u00fc qo\u015fuldu. O, C\u0259nubi Qafqaz v\u0259 Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 t\u00f6vsiy\u0259 edirdi ki, R\u0259sulzad\u0259nin antisovet kitab\u0131n\u0131n SSR\u0130-nin t\u00fcrk v\u0259 m\u00fcs\u0259lman xalqlar\u0131na t\u0259sirini azaltmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ona qar\u015f\u0131 kitab yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu kitab\u0131 haz\u0131rlayacaq m\u00fc\u0259llif kollektivin\u0259 Stalin \u00f6z m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259rini verir v\u0259 \u0259slind\u0259 R\u0259sulzad\u0259nin \u0259leyhin\u0259 yaz\u0131lacaq\u00a0 kitab\u0131n plan\u0131n\u0131 t\u0259qdim edirdi. 1923-c\u00fc ilin sentyabr ay\u0131n\u0131n 16-da o, Bak\u0131ya g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubda yaz\u0131rd\u0131: \u201cR\u0259sulzad\u0259nin m\u00fcrt\u0259ce kitab\u00e7as\u0131 bar\u0259d\u0259 Musab\u0259yov, Mirzoyan, Axundov, Kirov, Oraxela\u015fvili yolda\u015flara m\u0259nim m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259rim. R\u0259sulzad\u0259 \u0259leyhin\u0259 kitab\u00e7an\u0131n \u00fcmumi ruhu h\u00fccum xarakteri da\u015f\u0131mal\u0131d\u0131r.\u00a0 He\u00e7 bir halda \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259miz\u0259 \u00e7\u0131xarmaq laz\u0131m deyil, onu a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131larda\u00a0 ittihamla h\u00fccuma ke\u00e7m\u0259k: 1. D\u00f6n\u00fckl\u00fckd\u0259. O bol\u015fevik idi, sonda onlara x\u0259yan\u0259t etdi; 2. T\u00fcrkl\u0259rin \u00f6zl\u0259rinin m\u0259nafel\u0259rin\u0259 x\u0259yan\u0259td\u0259; \u00e7\u00fcnki R\u0259sulzad\u0259 \u00f6z\u00fc v\u0259 onun \u201cM\u00fcsavat\u201d partiyas\u0131 Q\u0131rm\u0131z\u0131 Ordunun t\u00fcrkl\u0259r\u0259 yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259si v\u0259 Bak\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131na mane\u00e7ilik t\u00f6r\u0259dirdil\u0259r; 3. Az\u0259rbaycan xalq\u0131na x\u0259yan\u0259td\u0259. Torpa\u011f\u0131n k\u0259ndlil\u0259r\u0259 verilm\u0259sin\u0259 v\u0259 b\u0259yl\u0259rin m\u00fclkl\u0259rinin l\u0259\u011fv edilm\u0259sin\u0259 mane\u00e7ilik t\u00f6r\u0259dirdil\u0259r; 4. B\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131n m\u0259nafeyin\u0259 x\u0259yan\u0259td\u0259: m\u00fcs\u0259lmanlar \u00fcz\u0259rind\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik a\u011fal\u0131\u011f\u0131n\u0131 saxlamaqda, ona yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259; 5. Erm\u0259ni-tatar (t\u00fcrk \u2013 C.H.) q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkilind\u0259: R\u0259sulzad\u0259ni Az\u0259rbaycan\u0131n Pru\u015fkevi\u00e7i kimi \u201cla\u011fa qoymaq\u201d;\u00a0 6. \u015eamxor talanlar\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkilind\u0259 g\u00fcnahland\u0131rmaq. Onu \u201cAz\u0259rbaycan talan\u00e7\u0131s\u0131\u201d kimi dam\u011falamaq&#8230;M\u0259nim fikrimc\u0259, \u0259g\u0259r kitan\u00e7an\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131nda bu (v\u0259 buna b\u0259nz\u0259r) tezisl\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131narsa, bu tamamil\u0259 q\u0259na\u0259tb\u0259x\u015f olacaq\u201d. (Bax: \u0130.Stalinin Musab\u0259yov, Mirzoyan, Axundov, Kirov, Oraxela\u015fviliy\u0259 m\u0259ktubu. 16.09.1923.\/\/ Rusiya D\u00f6vl\u0259t Sosial Siyasi Tarix Arxivi, f.558, s.1, i.4491, v.1-2).<\/p>\n<p>  Bax, m\u0259hz bu hadis\u0259d\u0259n sonra yuxar\u0131da qeyd etdiyimiz m\u00fcqavil\u0259nin m\u00fcvafiq b\u0259ndin\u0259 istinad\u0259n h\u0259l\u0259 1923-c\u00fc ilin pay\u0131z\u0131nda Sovet r\u0259hb\u0259rliyi R\u0259sulzad\u0259nin T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131\u00a0 m\u0259s\u0259l\u0259sini qoydu. 1924-c\u00fc ild\u0259 G\u00fcrc\u00fcstanda ba\u015f vermi\u015f anti-sovet \u00fcsyandan sonra Moskvan\u0131n t\u0259l\u0259bi daha k\u0259skin xarakter ald\u0131. 1924-c\u00fc ilin sentyabr ay\u0131n\u0131n 26-da Ankaradak\u0131 Sovet s\u0259firi Surits\u00a0 \u00c7i\u00e7erin\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cM\u0259n\u0259 bel\u0259 g\u0259lir ki, indi T\u00fcrkiy\u0259nin Qafqazda \u0259ksinqilab\u00e7\u0131 \u00fcns\u00fcrl\u0259ri m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sini qald\u0131rma\u011f\u0131n \u0259sl m\u0259qam\u0131d\u0131r v\u0259 bu m\u00fcdafi\u0259y\u0259 cavab olaraq indi bir s\u0131ra m\u00fcsavat v\u0259 g\u00fcrc\u00fc ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u0130stanbuldan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131 onlardan t\u0259l\u0259b etm\u0259k olar\u201d. (Bax: Y.Suritsin G.\u00c7i\u00e7erin\u0259 m\u0259ktubu. 26.09.1924.\/\/ Rusiya D\u00f6vl\u0259t Sosial Siyasi Tarix Arxivi, f.82, s.2, i.1328, v.63).<\/p>\n<p>  M\u0259hz Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n t\u0259kidli t\u0259l\u0259bi il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 hakimiyy\u0259t orqanlar\u0131 1927-ci ild\u0259 \u201cYeni Qafqaziya\u201d jurnal\u0131n\u0131n n\u0259\u015frini dayand\u0131rmaq\u00a0 q\u0259rar\u0131na g\u0259ldi. Jurnal\u0131n ba\u011flanma s\u0259b\u0259bini T\u00fcrkiy\u0259 M\u0259rk\u0259zi M\u0259tbuat \u0130dar\u0259sinin direktoru \u018fkr\u0259m b\u0259y \u201cYeni Qafqaziya\u201dn\u0131n son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 \u0259leyhin\u0259 h\u0259ddind\u0259n art\u0131q s\u0259rt yaz\u0131lar verm\u0259si il\u0259 izah edirdi. Sovetl\u0259r R\u0259sulzad\u0259nin T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131nda niy\u0259 t\u0259kid edirdil\u0259r? \u00c7\u00fcnki R\u0259sulzad\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 g\u0259ldiyi g\u00fcnd\u0259n onun siyasi f\u0259aliyy\u0259ti, Az\u0259rbaycanla gizli \u0259laq\u0259l\u0259ri Sovet x\u00fcsusi xidm\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 idi. K\u0259\u015ffiyyat orqanlar\u0131n\u0131n onun haqq\u0131nda Molotovun ad\u0131na haz\u0131rlad\u0131qlar\u0131 aray\u0131\u015fda g\u00f6st\u0259rilirdi ki, \u201cm\u00fchacir\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 R\u0259sulzad\u0259 Az\u0259rbaycanda Sovet hakimiyy\u0259tinin devirm\u0259sin\u0259 v\u0259 kapitalizmin b\u0259rpas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f antisovet h\u0259r\u0259kat\u0131 geni\u015fl\u0259ndirib, ona bilavasit\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirdi. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 R\u0259sulzad\u0259 m\u00fcsavat gizli m\u0259rk\u0259zini, c\u0259susluq, \u00fcsyan\u00e7\u0131 h\u0259r\u0259kat v\u0259 pozuculuq i\u015fl\u0259rini t\u0259\u015fkil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ard\u0131c\u0131l olaraq SSR\u0130-y\u0259 emissarlar g\u00f6nd\u0259rirdi\u201d. (Bax: M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 haqq\u0131nda P.Fitinin V.Molotovun ad\u0131na haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 aray\u0131\u015f. 17.07.1944.\/\/ Rusiya D\u00f6vl\u0259t Sosial Siyasi Tarix Arxivi, f.82, s.2, i.1090, v.142)<\/p>\n<p>  T\u00fcrkiy\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259n yay\u0131nma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fsa da, Moskva \u00f6z t\u0259kidl\u0259rind\u0259 israrl\u0131 idi. 1930-cu ild\u0259 x\u00fcsusi olaraq bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Ankaraya g\u0259lmi\u015f SSR\u0130 Xarici \u0130\u015fl\u0259r Komissar\u0131n\u0131n m\u00fcavini Karaxan Ba\u015f Nazir \u0130sm\u0259t pa\u015fa il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 Sovet h\u00f6kum\u0259ti ad\u0131ndan T\u00fcrkiy\u0259ni Moskva m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 \u0259m\u0259l etm\u0259m\u0259kd\u0259 g\u00fcnahland\u0131rd\u0131 v\u0259 Anadoluda yerl\u0259\u015f\u0259n Qafqaz m\u00fchacir t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n anisovet f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n Sovet r\u0259hb\u0259rliyinin naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifad\u0259 etdi. Dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n gedi\u015find\u0259 \u0130sm\u0259t pa\u015fa T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparan Qafqaz v\u0259 \u201crus \u00fcns\u00fcrl\u0259rinin\u201d f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 son verilic\u0259yin bildirdi. \u0130sm\u0259t pa\u015fa s\u00f6z verdi ki, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn arzuedilm\u0259z say\u0131lan b\u00fct\u00fcn m\u00fchacir t\u0259\u015fkilat v\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri l\u0259\u011fv edil\u0259c\u0259kdir. Yaln\u0131z bu t\u0259l\u0259bd\u0259n sonra R\u0259sulzad\u0259 v\u0259 dig\u0259r m\u00fchacirl\u0259r T\u00fcrkiy\u0259ni t\u0259rk etm\u0259li oldu, lakin o, T\u00fcrkiy\u0259 h\u00f6kum\u0259ti il\u0259, h\u00f6kum\u0259t d\u0259 onunla gizli \u0259laq\u0259l\u0259rini k\u0259sm\u0259di. Avropadak\u0131 bir s\u0131ra t\u00fcrk s\u0259firlikl\u0259rin\u0259 gizli t\u0259limat verilmi\u015fdi ki, m\u00fcxt\u0259lif yollarla onu himay\u0259 (o c\u00fcml\u0259d\u0259n, maddi olaraq) etsinl\u0259r.\u00a0 M\u0259s\u0259l\u0259n, SSR\u0130 Xalq D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi Komissarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n xarici k\u0259\u015ffiyyat m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 baxan 1-ci idar\u0259sinin r\u0259isi Pavel Fitin Sovet h\u00f6kum\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131ndan biri kimi xarici i\u015fl\u0259r komissar\u0131\u00a0 Molotova m\u0259xfi m\u0259lumat\u0131nda g\u00f6st\u0259rirdi ki, R\u0259sulza\u00add\u0259 Avropada Buxarestd\u0259ki t\u00fcrk s\u0259firi H\u0259mdullah S\u00fcbhi Tanr\u0131\u00f6verin yard\u0131m\u0131 il\u0259 ya\u015fay\u0131r.<\/p>\n<p>  Onun\u00a0 m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259 R\u0259sulzad\u0259 h\u0259min vaxt s\u0259fir Tanr\u0131\u00f6verin \u201cvasit\u0259si il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 h\u00f6kum\u0259tind\u0259n maliyy\u0259 yard\u0131m\u0131 al\u0131rd\u0131\u201d.\u00a0 (Bax: M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 haqq\u0131nda P.Fitinin V.Molotovun ad\u0131na haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 aray\u0131\u015f. 17.07.1944.\/\/ Rusiya D\u00f6vl\u0259t Sosial Siyasi Tarix Arxivi, f.82, s.2, i.1090, v.143) Sual olunur \u00f6z h\u00f6kum\u0259tind\u0259n t\u0259limat almadan hans\u0131 s\u0259fir, hans\u0131 diplomat r\u0259smi \u015f\u0259xs olaraq bunu ed\u0259 bil\u0259rdi? Bax, R\u0259sulzad\u0259nin T\u00fcrkiy\u0259ni t\u0259rk etm\u0259sinin v\u0259 ya oradan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131n q\u0131sa hekay\u0259ti bundan ibar\u0259tdir. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, A\u011falar Qut v\u0259 Az\u0259r \u018fliyevin bununla ba\u011fl\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fckl\u0259ri ittihamlar da q\u0259r\u0259zli xarakter da\u015f\u0131y\u0131r v\u0259 iki qarda\u015f \u00f6lk\u0259nin m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 toxumu s\u0259pm\u0259k m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcr. Amma tarixi h\u0259qiq\u0259t h\u0259r \u015feyd\u0259n \u00fcst\u00fcnd\u00fcr v\u0259 ondan yay\u0131nmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. Mustafa Kamal pa\u015fa demi\u015f, tarix yazmaq tarix yaratmaq q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tindir. Bu \u00e7\u0259tin i\u015f\u0259 bacaranlar giri\u015fm\u0259lidir. \u018fks t\u0259qdird\u0259, biz h\u0259l\u0259 \u00e7ox c\u0259f\u0259ngiyyatlar\u0131n c\u0259ngind\u0259 qalaca\u011f\u0131q.\n<\/p>\n<p>\n  <b><br \/>\n    Yaz\u0131 m\u00fc\u0259llifin \u015f\u0259xsi m\u00f6vqeyini \u0259ks etdirir&#8230;<br \/>\n  <\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tarix yazmaq tarix yaratmaq q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tindir<\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":33226,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[57],"tags":[],"class_list":["post-169836","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-menim-fikrimce","infinite-scroll-item","generate-columns","tablet-grid-50","mobile-grid-100","grid-parent","grid-33","no-featured-image-padding"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.5 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>A\u011falar Qutla Az\u0259r \u018fliyev tarix\u00e7idirl\u0259rmi? - MEYDAN.TV<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"A\u011falar Qutla Az\u0259r \u018fliyev tarix\u00e7idirl\u0259rmi? - MEYDAN.TV\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Tarix yazmaq tarix yaratmaq q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tindir\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"MEYDAN.TV\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2015-09-05T17:37:17+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/12280.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"500\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"500\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"user-manager\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"user-manager\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a\"},\"headline\":\"A\u011falar Qutla Az\u0259r \u018fliyev tarix\u00e7idirl\u0259rmi?\",\"datePublished\":\"2015-09-05T17:37:17+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\\\/\"},\"wordCount\":6863,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/12280.jpg\",\"articleSection\":[\"M\u0259nim Fikrimc\u0259\"],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\\\/\",\"name\":\"A\u011falar Qutla Az\u0259r \u018fliyev tarix\u00e7idirl\u0259rmi? - MEYDAN.TV\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/12280.jpg\",\"datePublished\":\"2015-09-05T17:37:17+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/12280.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/12280.jpg\",\"width\":500,\"height\":500,\"caption\":\"Source:\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Ana s\u0259hif\u0259\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"M\u0259nim Fikrimc\u0259\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/section\\\/menim-fikrimce\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"A\u011falar Qutla Az\u0259r \u018fliyev tarix\u00e7idirl\u0259rmi?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\",\"name\":\"MEYDAN.TV\",\"description\":\"Meydan TV Az\u0259rbaycan\u0131n media m\u0259kan\u0131ndak\u0131 alternativ s\u0259sidir\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\",\"name\":\"Meydan TV\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/07\\\/meydan-logo.svg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/07\\\/meydan-logo.svg\",\"width\":195,\"height\":46,\"caption\":\"Meydan TV\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a\",\"name\":\"user-manager\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"A\u011falar Qutla Az\u0259r \u018fliyev tarix\u00e7idirl\u0259rmi? - MEYDAN.TV","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"A\u011falar Qutla Az\u0259r \u018fliyev tarix\u00e7idirl\u0259rmi? - MEYDAN.TV","og_description":"Tarix yazmaq tarix yaratmaq q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tindir","og_url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/","og_site_name":"MEYDAN.TV","article_published_time":"2015-09-05T17:37:17+00:00","og_image":[{"width":500,"height":500,"url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/12280.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"user-manager","twitter_card":"summary_large_image","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/"},"author":{"name":"user-manager","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/person\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a"},"headline":"A\u011falar Qutla Az\u0259r \u018fliyev tarix\u00e7idirl\u0259rmi?","datePublished":"2015-09-05T17:37:17+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/"},"wordCount":6863,"publisher":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/12280.jpg","articleSection":["M\u0259nim Fikrimc\u0259"],"inLanguage":"az"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/","name":"A\u011falar Qutla Az\u0259r \u018fliyev tarix\u00e7idirl\u0259rmi? - MEYDAN.TV","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/12280.jpg","datePublished":"2015-09-05T17:37:17+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/#primaryimage","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/12280.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/12280.jpg","width":500,"height":500,"caption":"Source:"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/agalar-qutla-azer-eliyev-tarixcidirlermi\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Ana s\u0259hif\u0259","item":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"M\u0259nim Fikrimc\u0259","item":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/section\/menim-fikrimce\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"A\u011falar Qutla Az\u0259r \u018fliyev tarix\u00e7idirl\u0259rmi?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#website","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/","name":"MEYDAN.TV","description":"Meydan TV Az\u0259rbaycan\u0131n media m\u0259kan\u0131ndak\u0131 alternativ s\u0259sidir","publisher":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization","name":"Meydan TV","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/meydan-logo.svg","contentUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/meydan-logo.svg","width":195,"height":46,"caption":"Meydan TV"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/person\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a","name":"user-manager"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/169836","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/users\/11"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=169836"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/169836\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/media\/33226"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=169836"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=169836"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=169836"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}