{"id":167333,"date":"2015-03-22T20:45:40","date_gmt":"2015-03-22T20:45:40","guid":{"rendered":"https:\/\/www.meydan.tv\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/"},"modified":"2015-03-22T20:45:40","modified_gmt":"2015-03-22T20:45:40","slug":"islam-ve-dini-pluralizm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/","title":{"rendered":"\u0130slam v\u0259 dini pl\u00fcralizm"},"content":{"rendered":"<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/21777\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-21777\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<\/p>\n<figure class=\"wp-block-image size-large\">\n  <img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/20953\/\" alt=\"\" class=\"wp-image-20953\"\/><figcaption><\/figcaption><\/figure>\n<p>\n  Art\u0131q yar\u0131m \u0259srd\u0259n \u00e7oxdur ki, dini pl\u00fcralizm m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259r v\u0259 teoloqlar aras\u0131nda m\u00fczakir\u0259 obyektin\u0259 \u00e7evrilib. Bir s\u0131ra m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259rin fikrinc\u0259, yegan\u0259 haqq din (dini eksklusivizm) yoxdur, \u0259ksin\u0259 b\u00fct\u00fcn dinl\u0259r insanlar\u0131 Allaha, s\u0259ad\u0259t\u0259 qovu\u015fdura bil\u0259r. Dini pl\u00fcralizmin banisi Con Hik bu n\u0259z\u0259riyy\u0259sini daha \u00e7ox xristianl\u0131q d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u0259sas\u0131nda ir\u0259li s\u00fcrs\u0259 d\u0259, m\u00fcs\u0259lman m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259ri, m\u0259s\u0259l\u0259n, \u018fbd\u00fclk\u0259rim Suru\u015f iddias\u0131n\u0131 Qurani-k\u0259rim, h\u0259disl\u0259r v\u0259 daha \u00e7ox C\u0259mal\u0259ddin Ruminin bax\u0131\u015f\u0131 \u0259sas\u0131nda izah etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.\n<\/p>\n<p>\n  Maraql\u0131d\u0131r ki, C. Hik d\u0259 Rumid\u0259n sitat g\u0259tirir v\u0259 h\u0259tta onu pl\u00fcralizmin ilk n\u0259z\u0259riyy\u0259\u00e7isi hesab edir. Qeyd etm\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rdi ki, dini pl\u00fcralizm v\u0259 eksklusivizmd\u0259n \u0259lav\u0259 dini \u0259hat\u0259lilik &#8211; inklusivizm n\u0259z\u0259riyy\u0259si d\u0259 diqq\u0259td\u0259 saxlan\u0131l\u0131r. Bu n\u0259z\u0259riyy\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 yegan\u0259 haqq dinin olmas\u0131na baxmayaraq, Allah\u0131n m\u0259rh\u0259m\u0259ti, m\u0259s\u0259l\u0259n, \u0130san\u0131n qurban verilm\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259, dig\u0259r din ard\u0131c\u0131llar\u0131na da aid ola bil\u0259r. Haz\u0131rda xristianl\u0131qda bu n\u0259z\u0259riyy\u0259nin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 daha \u00e7oxdur. Dem\u0259k olar ki, \u0130slam dinind\u0259 d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n \u015f\u0259rtl\u0259r \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 dini inklusivizmi q\u0259bul etm\u0259k olar. Amma \u0259g\u0259r xristianl\u0131qda dini \u0259hat\u0259lilik daha \u00e7ox \u0130san\u0131n qurban verilm\u0259si il\u0259 izah edilirs\u0259, \u0130slam dinin d\u0259 is\u0259 bu, b\u0259lli s\u0259b\u0259bl\u0259r \u00fcz\u00fcnd\u0259n dini t\u0259liml\u0259rin f\u0259rdl\u0259r\u0259 \u00e7atmamas\u0131 v\u0259 ya onlar\u0131n bunlar\u0131 d\u00fczg\u00fcn qavraya bilm\u0259m\u0259si il\u0259 izah edil\u0259 bil\u0259r. \u0130slam\u0131n dig\u0259r dinl\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti \u018fsas m\u00f6vzuya &#8211; Quran v\u0259 dini pl\u00fcralizm\u0259 toxunmazdan \u00f6nc\u0259 Qurani-k\u0259rimin dig\u0259r dinl\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti haqq\u0131nda b\u0259zi ay\u0259l\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irm\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rdi:\n<\/p>\n<p>\n  a) Dinl\u0259raras\u0131 v\u0259hd\u0259t\n<\/p>\n<p>\n  \u0130slam dini \u00f6z\u00fcn\u00fc sonuncu din olaraq t\u0259qdim etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131 dig\u0259r dinl\u0259rl\u0259 d\u0259 say\u011f\u0131 il\u0259 davranma\u011f\u0131 t\u00f6vsiy\u0259 edir v\u0259 eyni zamanda dinl\u0259raras\u0131 m\u00f6vcud m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k prinsipl\u0259ri \u0259sas tutaraq onlar\u0131 v\u0259hd\u0259t\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r: &#8220;(Ya R\u0259sulum!) S\u00f6yl\u0259: \u201cEy kitab \u0259hli, sizinl\u0259 bizim aram\u0131zda eyni olan (f\u0259rqi olmayan) bir k\u0259lm\u0259y\u0259 t\u0259r\u0259f g\u0259lin! ( O k\u0259lm\u0259 budur: ) \u201cAllahdan ba\u015fqas\u0131na ibad\u0259t etm\u0259y\u0259k. Ona \u015f\u0259rik qo\u015fmayaq v\u0259 Allah\u0131 qoyub bir-birimizi (\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u0259) R\u0259bb q\u0259bul etm\u0259y\u0259k!\u201d \u018fg\u0259r onlar yen\u0259 d\u0259 \u00fcz d\u00f6nd\u0259r\u0259rl\u0259rs\u0259, o zaman (onlara) deyin: \u201c\u0130ndi \u015fahid olun ki, biz, h\u0259qiq\u0259t\u0259n, m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131q (Allaha t\u0259slim olanlar\u0131q)!\u201d (3: 64)\n<\/p>\n<p>\n  b) Etik davran\u0131\u015f t\u0259rzi\n<\/p>\n<p>\n  Dinl\u0259raras\u0131 dialoq, m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r \u0259n yax\u015f\u0131 t\u0259rzd\u0259 v\u0259 tolerantl\u0131q \u0259sas\u0131nda t\u0259nziml\u0259nm\u0259lidir: &#8220;Kitab \u0259hlinin z\u00fclm ed\u0259nl\u0259ri istisna olmaqla, onlarla \u0259n g\u00f6z\u0259l t\u0259rzd\u0259 m\u00fccadil\u0259 edin! V\u0259 (onlarla s\u00f6hb\u0259t etdikd\u0259) bel\u0259 deyin: \u201cBiz h\u0259m \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u0259 nazil olana (Qurana), h\u0259m d\u0259 siz\u0259 nazil olana (T\u00f6vrata v\u0259 \u0130ncil\u0259) inan\u0131r\u0131q. Bizim d\u0259 Allah\u0131m\u0131z, sizin d\u0259 Allah\u0131n\u0131z birdir. Biz yaln\u0131z ona t\u0259slim olanlar\u0131q!\u201d&#8221;(29: 46)\n<\/p>\n<p>\n  c) S\u00fclh v\u0259 \u0259dal\u0259tlin b\u0259rpas\u0131\n<\/p>\n<p>\n  Dinl\u0259r aras\u0131nda h\u0259mi\u015f\u0259 s\u00fclh v\u0259 \u0259dal\u0259t hakim olmal\u0131d\u0131r: &#8220;Allah din yolunda sizinl\u0259 vuru\u015fmayan v\u0259 sizi yurdunuzdan \u00e7\u0131xartmayan kims\u0259l\u0259r\u0259 yax\u015f\u0131l\u0131q etm\u0259yi v\u0259 onlarla \u0259dal\u0259tl\u0259 davranma\u011f\u0131 siz\u0259 qada\u011fan etm\u0259z. Allah \u0259dal\u0259tli olanlar\u0131 sev\u0259r!&#8221;(60: 8); &#8220;\u018fg\u0259r onlar s\u00fclh\u0259 (bar\u0131\u015f\u0131\u011fa) meyl ets\u0259l\u0259r, s\u0259n d\u0259 s\u00fclh\u0259 meyl et v\u0259 Allaha bel ba\u011fla. H\u0259qiq\u0259t\u0259n, O (Allah ham\u0131n\u0131z\u0131n s\u00f6zl\u0259rini) e\u015fid\u0259ndir, (niyy\u0259tl\u0259rinizi) bil\u0259ndir!&#8221;\n<\/p>\n<p>\n  \u00e7) Etik davran\u0131\u015fda monoteist v\u0259 politeist dinl\u0259r aras\u0131nda f\u0259rq qoyulmur. Qurani-k\u0259rim n\u0259inki monoteist dinl\u0259r\u0259, h\u0259tta politeist dini etqiadlara bel\u0259 say\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259yi z\u0259ruri hesab edir: &#8220;Allahdan ba\u015fqalar\u0131na tap\u0131nanlar\u0131 s\u00f6ym\u0259yin. Yoxsa onlar da bilm\u0259dikl\u0259ri \u00fcz\u00fcnd\u0259n Allah\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nc\u0259sin\u0259 s\u00f6y\u0259rl\u0259r. Bel\u0259c\u0259, h\u0259r bir \u00fcmm\u0259t\u0259 \u00f6z \u0259m\u0259ll\u0259rini g\u00f6z\u0259l g\u00f6st\u0259rdik. Sonra onlar R\u0259bbinin h\u00fczuruna qay\u0131dacaqlar. (Allah is\u0259) onlara etdikl\u0259ri \u0259m\u0259ll\u0259r bar\u0259sind\u0259 x\u0259b\u0259r ver\u0259c\u0259kdir!&#8221; (6: 108)\n<\/p>\n<p>\n  <b><br \/>\n    \u0130slam v\u0259 dini pl\u00fcralizm<br \/>\n  <\/b>\n<\/p>\n<p>\n  Yuxar\u0131da da qeyd etdiyim kimi, dini pl\u00fcralizmi d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n m\u00fcs\u0259lman aliml\u0259ri daha \u00e7ox C. Ruminin bax\u0131\u015flar\u0131ndan t\u0259sirl\u0259nibl\u0259r. V\u0259 el\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u018f. Suru\u015fun &#8220;Sirathaye m\u00fcst\u0259qim&#8221; (&#8220;Do\u011fru yollar&#8221;) kitab\u0131 &#8220;M\u0259sn\u0259vi&#8221;d\u0259n g\u0259tiril\u0259n sitatlarla z\u0259ngindir. Amma bu, ayd\u0131n m\u0259s\u0259l\u0259dir ki, Ruminin bu aspektd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259sini q\u0259bul ets\u0259k bel\u0259, onun fikrini \u00fcmumil\u0259\u015fdirib, din ad\u0131na t\u0259qdim etm\u0259k s\u0259hv olard\u0131. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, hans\u0131sa bir m\u00f6vzuya dair dini qaynaqlara m\u00fcraci\u0259t ed\u0259rk\u0259n, ay\u0259 v\u0259 h\u0259disl\u0259r parak\u0259nd\u0259 halda deyil, sistemli \u015f\u0259kild\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki b\u0259zi ay\u0259l\u0259ri ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda n\u0259z\u0259rd\u0259 tutduqda, b\u0259lk\u0259 d\u0259 biz\u0259 yar\u0131yan bir t\u0259s\u0259vv\u00fcr formala\u015fa bil\u0259r. Lakin bu m\u00fcq\u0259dd\u0259s kitab\u0131n ay\u0259l\u0259rin\u0259 kompleks yana\u015fd\u0131qda, \u0259ks n\u0259tic\u0259 d\u0259 hasil ola bil\u0259r. Nec\u0259 ki, bel\u0259 s\u0259hv yana\u015fmalar bir s\u0131ra \u0259sasl\u0131 m\u00f6vzularda (m\u0259s\u0259l\u0259n, Allah\u0131n cisim olub-olmamas\u0131) m\u00fct\u0259k\u0259llim v\u0259 m\u00fcf\u0259ssirl\u0259r aras\u0131nda ciddi fikir ayr\u0131l\u0131qlar\u0131na s\u0259b\u0259b olub. Pl\u00fcralizm m\u00f6vzusunda da eyni metodu t\u0259tbiq etm\u0259k yeni bir s\u0259hv n\u0259tic\u0259nin meydana g\u0259lm\u0259si dem\u0259kdir.\n<\/p>\n<p>\n  \u018fslind\u0259, Qurani-k\u0259rimd\u0259 uy\u011fun m\u00f6vzuya aid ay\u0259l\u0259ri dig\u0259r ay\u0259l\u0259rl\u0259 tutu\u015fdurduqda, ayd\u0131n olur ki, bu t\u0259sdiqedici fikirl\u0259r b\u00fct\u00fcn zamanlar \u00fc\u00e7\u00fcn yox, b\u0259lli bir d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulub. Sanki bu d\u00f6vr yeni dinin g\u0259li\u015fi il\u0259 tamamlan\u0131r v\u0259 \u0259vv\u0259lki dinin ard\u0131c\u0131llar\u0131 daha m\u00fck\u0259mm\u0259l bir din\u0259 d\u0259v\u0259t edilir. Nec\u0259 ki, hz. Ad\u0259md\u0259n (\u0259) \u00fcz\u00fc b\u0259ri h\u0259mi\u015f\u0259 sonrak\u0131 din qabaqk\u0131 din\u0259 nisb\u0259td\u0259 daha geni\u015f v\u0259 \u0259hat\u0259li olub. \u00c7\u00fcnki zaman v\u0259 \u015f\u0259rait d\u0259yi\u015fdikc\u0259, insanlar\u0131n t\u0259f\u0259kk\u00fcr t\u0259rzi inki\u015faf etdikc\u0259 s\u0259mavi din h\u00f6km v\u0259 g\u00f6st\u0259ri\u015fl\u0259rini daha geni\u015f formada b\u0259yan edir. Buna \u0259sas\u0259n, sonuncu din \u0130slam oldu\u011fundan (33: 40) \u0259vv\u0259lki dinl\u0259r\u0259 nisb\u0259td\u0259 daha m\u00fck\u0259mm\u0259l (5:3) v\u0259 \u0259hat\u0259li say\u0131l\u0131r. Dini m\u00fck\u0259mm\u0259llik dedikd\u0259, s\u00f6z\u00fcged\u0259n dinin h\u0259yat\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259 v\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z g\u00f6st\u0259ri\u015fl\u0259rini daha dol\u011fun \u015f\u0259kild\u0259 b\u0259yan etm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur.\n<\/p>\n<p>\n  Amma sanki pl\u00fcralizm t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 bunu n\u0259z\u0259r\u0259 alm\u0131rlar. Onlar ad\u0259t\u0259n dinl\u0259rin \u00fcmumi mahiyy\u0259tini, m\u0259s\u0259l\u0259n, b\u00fct\u00fcn s\u0259mavi dinl\u0259rin \u00fc\u00e7 t\u0259m\u0259l prinsipinin (t\u0259kallahl\u0131q, pey\u011f\u0259m\u0259rlik v\u0259 axir\u0259t h\u0259yat\u0131) m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k olmas\u0131 v\u0259 ya insanlar\u0131 d\u00fczl\u00fcy\u0259, \u0259dal\u0259t\u0259, xeyirxahl\u0131\u011fa v\u0259 s. d\u0259v\u0259t etm\u0259sini \u0259sas tutub, bel\u0259 bir q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lirl\u0259r. H\u0259m d\u0259 Con Hikin pl\u00fcralizm bax\u015f\u0131n\u0131n k\u00f6k\u00fcnd\u0259 el\u0259 bil bir h\u00fcmanistlik, xeyirxahl\u0131q da yer al\u0131r. Sanki o, bu n\u0259z\u0259riyy\u0259si il\u0259 dinl\u0259r aras\u0131nda m\u00f6vcud olan \u0259dav\u0259tl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu bax\u0131\u015f h\u0259ddind\u0259n art\u0131q t\u0259qdir\u0259layiq olsa da, elmi deyil, \u0259sil h\u0259qiq\u0259ti \u0259ks etdirmir. Buna g\u00f6r\u0259 ki, bel\u0259 ciddi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 s\u00fcbeyktiv yana\u015fmadan \u0259lav\u0259 dinl\u0259rin \u00f6z yana\u015fmas\u0131, Allah\u0131n ger\u00e7\u0259k ist\u0259yi \u00f6yr\u0259nilm\u0259lidir. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, h\u0259tta s\u0259mavi dinl\u0259rin t\u0259m\u0259l prinsipl\u0259rind\u0259 bel\u0259 ciddi f\u0259rqli (\u00fc\u00e7 \u00fcqn\u00fcm v\u0259 s.) yana\u015fmalar m\u00fc\u015fahid\u0259 edirik. V\u0259 bu, he\u00e7 d\u0259 ki\u00e7ik m\u0259s\u0259l\u0259 deyil.\n<\/p>\n<p>\n  Bundan \u0259lav\u0259, \u0259g\u0259r s\u0259mavi dinl\u0259r aras\u0131nda pl\u00fcralizmi izah etm\u0259k bu q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tindirs\u0259, qeyri-s\u0259mavi dinl\u0259rd\u0259 qeyri-m\u00fcmk\u00fcn m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 \u00e7evril\u0259c\u0259k. H\u0259m\u00e7inin, b\u00fct\u00fcn dinl\u0259r \u00f6z ard\u0131c\u0131llar\u0131n\u0131 d\u00fczl\u00fcy\u0259, \u0259dal\u0259t\u0259, xeyirxa\u011fl\u0131\u011fa v\u0259 s. \u0259xlaqi-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 d\u0259v\u0259t ets\u0259l\u0259r d\u0259, kompleks \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fcqayis\u0259 apard\u0131qda, ist\u0259r \u0259xlaqi-m\u0259n\u0259vi, ist\u0259r ictimai, iqtisadi, siyasi, ail\u0259 v\u0259 s. m\u00f6vzulara dair ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n konsepsiyalarda k\u00f6kl\u00fc f\u0259rql\u0259r qabar\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Habel\u0259, ba\u015fqa dinl\u0259rin m\u00fcq\u0259dd\u0259s kitablar\u0131na m\u00fc\u0259yy\u0259n \u00e7oxaltma v\u0259 azaltmalar\u0131n olmas\u0131 da m\u00fczakir\u0259 m\u00f6vzusudur. \u0130slam dinind\u0259 is\u0259 Qurani-k\u0259rimin t\u0259hrif\u0259 m\u0259ruz qalmamas\u0131 \u00f6n\u0259 \u00e7\u0259kilir. H\u0259m buna d\u0259lal\u0259t ed\u0259n ay\u0259l\u0259r (15:9) m\u00f6vcuddur, h\u0259m d\u0259 bu, sonuncu din \u00fc\u00e7\u00fcn bir z\u0259rur\u0259t kimi q\u0259bul edilir.\n<\/p>\n<p>\n  M\u0259ntiq\u0259 g\u00f6r\u0259, h\u0259r k\u0259s \u0259n kamil v\u0259 t\u0259hrif olunmam\u0131\u015f din\u0259, m\u00fcq\u0259dd\u0259s kitaba \u0259m\u0259l etm\u0259lidir. El\u0259 buna g\u00f6r\u0259dir ki, Allah Qurani-k\u0259rimd\u0259 \u0259hli-kitab\u0131 \u0130slam dinini q\u0259bul etm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r v\u0259 onlar\u0131n hiday\u0259tini bunda g\u00f6r\u00fcr: &#8220;(Ya R\u0259sulum!) \u018fg\u0259r onlar (y\u0259hudi v\u0259 xa\u00e7p\u0259r\u0259stl\u0259r) s\u0259ninl\u0259 m\u00fcbahis\u0259 ed\u0259rl\u0259rs\u0259, bel\u0259 de: \u201cM\u0259n \u00f6z\u00fcm\u00fc ard\u0131mca g\u0259l\u0259nl\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 Allaha t\u0259slim etmi\u015f\u0259m\u201d. Kitab verilmi\u015f \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 v\u0259 savads\u0131zlara de: \u201cSiz d\u0259 t\u0259slim (m\u00fcs\u0259lman) oldunuzmu?\u201d \u018fg\u0259r t\u0259slim olarlarsa (islam\u0131 q\u0259bul ed\u0259rl\u0259rs\u0259), do\u011fru yola y\u00f6n\u0259lmi\u015f olarlar, yox, \u0259g\u0259r \u00fcz d\u00f6nd\u0259r\u0259rl\u0259rs\u0259, (s\u0259n\u0259 bir z\u0259r\u0259r g\u0259lm\u0259z), s\u0259nin v\u0259zif\u0259n ancaq (haqq\u0131) t\u0259bli\u011f etm\u0259kdir. Allah, \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, b\u0259nd\u0259l\u0259rini g\u00f6r\u0259ndir!&#8221; (3: 20) Yaxud &#8220;B\u0259q\u0259r\u0259&#8221; sur\u0259sind\u0259 oxuyuruq: &#8220;(Ya R\u0259sulum!) S\u0259n y\u0259hudi v\u0259 xa\u00e7p\u0259r\u0259stl\u0259rin mill\u0259tl\u0259rin\u0259 (dinl\u0259rin\u0259) tabe olmay\u0131nca onlar s\u0259nd\u0259n q\u0259tiyy\u0259n raz\u0131 qalmayacaqd\u0131r. (Onlara) de: \u201cD\u00fczg\u00fcn yol yaln\u0131z Allah\u0131n g\u00f6st\u0259rdiyi yoldur!\u201d \u018fg\u0259r s\u0259n\u0259 g\u0259l\u0259n elmd\u0259n (v\u0259hyd\u0259n) sonra onlar\u0131n (n\u0259fsl\u0259rind\u0259n g\u0259l\u0259n) ist\u0259kl\u0259rin\u0259 uysan, o zaman s\u0259ni Allahdan (Allah\u0131n \u0259zab\u0131ndan) qoruyacaq n\u0259 bir dost, n\u0259 d\u0259 bir k\u00f6m\u0259k\u00e7i tap\u0131lar&#8221;. (2: 120) B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 ald\u0131qda ayd\u0131n olur ki, Quran dini pl\u00fcralizm\u0259 bax\u0131\u015f\u0131 m\u00fcsb\u0259t deyil. \u018fks t\u0259qdird\u0259 onlar\u0131 \u0130slam dinini (5: 3 v\u0259 3: 20-d\u0259 m\u0259hz hz. M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259 (s) nazil olan \u0130slam dini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur, b\u00fct\u00fcn s\u0259mavi dinl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan \u00fcmumi ad (islam) yox.) q\u0259bul etm\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t etm\u0259zdi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 zahir\u0259n pl\u00fcralizmi a\u015f\u0131layan ay\u0259l\u0259r (5: 69; 5: 48 v\u0259 s. ) g\u0259ldiyimiz q\u0259na\u0259t\u0259 uy\u011fun t\u0259fsir v\u0259 izah edilm\u0259lidir.\n<\/p>\n<p>\n  <i><br \/>\n    Bir z\u0259ruri qeyd v\u0259 dinl\u0259raras\u0131 dialoq<br \/>\n  <\/i>\n<\/p>\n<p>\n  Bildiyimiz kimi, art\u0131q \u00e7a\u011f\u0131m\u0131zda dinl\u0259raras\u0131 dialoq b\u00f6y\u00fck \u00f6n\u0259m k\u0259sb ed\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n biridir. D\u00fcnyam\u0131z\u0131n s\u00fclh, \u0259minamanl\u0131q i\u00e7\u0259risind\u0259 ya\u015famas\u0131, dinind\u0259n asl\u0131 olmayaraq insanlar\u0131n bir-birin\u0259 say\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259si, dinl\u0259raras\u0131 m\u00f6vcud qaranl\u0131q m\u0259qamlar\u0131n ayd\u0131nla\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn dialoq z\u0259rur\u0259ti yaran\u0131r. Amma \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, &#8220;haqq din&#8221;, &#8220;batil din&#8221; yana\u015fmas\u0131 il\u0259 buna nail olmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. Nec\u0259 ki, batil, nahaqq hesab edil\u0259n bir dinin ard\u0131c\u0131l\u0131ndan s\u0259mimi, xo\u015fniyy\u0259tli m\u00fcnasib\u0259t g\u00f6zl\u0259m\u0259k \u0259b\u0259sdir. Bu bax\u0131mdan &#8220;daha m\u00fck\u0259mm\u0259l din&#8221; anlay\u0131\u015f\u0131 aktual olmal\u0131, h\u0259r bir dinin m\u0259nsublar\u0131 dig\u0259rl\u0259rini s\u0259m\u0259r\u0259siz m\u00f6vzularla ittiham etm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259, tam elmi qaydada \u00f6z dini m\u00fcdd\u0259alar\u0131n\u0131n \u0259n m\u00fck\u0259mm\u0259l olmas\u0131n\u0131 izah etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131rlar. \u00c7\u00fcnki dini prinspl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, etiqadi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r zor g\u00fcc\u00fcn\u0259, h\u0259d\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u015fqalar\u0131na a\u015f\u0131lana bilm\u0259z. H\u0259r bir dini prinsip tam dol\u011fun izah edil\u0259r\u0259k t\u0259qdim edilm\u0259li, onlar\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131s\u0131n\u0131 q\u0259bul etm\u0259k is\u0259 f\u0259rdl\u0259rin \u00f6hd\u0259sin\u0259 qoyulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Pl\u00fcralizmi izah etm\u0259k bu q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tindis\u0259&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":21777,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","footnotes":""},"categories":[57],"tags":[],"class_list":["post-167333","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-menim-fikrimce","infinite-scroll-item","generate-columns","tablet-grid-50","mobile-grid-100","grid-parent","grid-33","no-featured-image-padding"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.4 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>\u0130slam v\u0259 dini pl\u00fcralizm - MEYDAN.TV<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"az_AZ\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"\u0130slam v\u0259 dini pl\u00fcralizm - MEYDAN.TV\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Pl\u00fcralizmi izah etm\u0259k bu q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tindis\u0259...\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"MEYDAN.TV\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2015-03-22T20:45:40+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/7887.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"500\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"500\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"user-manager\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/islam-ve-dini-pluralizm\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/islam-ve-dini-pluralizm\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"user-manager\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a\"},\"headline\":\"\u0130slam v\u0259 dini pl\u00fcralizm\",\"datePublished\":\"2015-03-22T20:45:40+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/islam-ve-dini-pluralizm\\\/\"},\"wordCount\":2245,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/islam-ve-dini-pluralizm\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/7887.jpg\",\"articleSection\":[\"M\u0259nim Fikrimc\u0259\"],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/islam-ve-dini-pluralizm\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/islam-ve-dini-pluralizm\\\/\",\"name\":\"\u0130slam v\u0259 dini pl\u00fcralizm - MEYDAN.TV\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/islam-ve-dini-pluralizm\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/islam-ve-dini-pluralizm\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/7887.jpg\",\"datePublished\":\"2015-03-22T20:45:40+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/islam-ve-dini-pluralizm\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"az\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/islam-ve-dini-pluralizm\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/islam-ve-dini-pluralizm\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/7887.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/7887.jpg\",\"width\":500,\"height\":500,\"caption\":\"Source:\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/article\\\/islam-ve-dini-pluralizm\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Ana s\u0259hif\u0259\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"M\u0259nim Fikrimc\u0259\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/section\\\/menim-fikrimce\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"\u0130slam v\u0259 dini pl\u00fcralizm\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\",\"name\":\"MEYDAN.TV\",\"description\":\"Meydan TV Az\u0259rbaycan\u0131n media m\u0259kan\u0131ndak\u0131 alternativ s\u0259sidir\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"az\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#organization\",\"name\":\"Meydan TV\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"az\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/07\\\/meydan-logo.svg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/07\\\/meydan-logo.svg\",\"width\":195,\"height\":46,\"caption\":\"Meydan TV\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.meydan.tv\\\/az\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a\",\"name\":\"user-manager\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"\u0130slam v\u0259 dini pl\u00fcralizm - MEYDAN.TV","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/","og_locale":"az_AZ","og_type":"article","og_title":"\u0130slam v\u0259 dini pl\u00fcralizm - MEYDAN.TV","og_description":"Pl\u00fcralizmi izah etm\u0259k bu q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tindis\u0259...","og_url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/","og_site_name":"MEYDAN.TV","article_published_time":"2015-03-22T20:45:40+00:00","og_image":[{"width":500,"height":500,"url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/7887.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"user-manager","twitter_card":"summary_large_image","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/"},"author":{"name":"user-manager","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/person\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a"},"headline":"\u0130slam v\u0259 dini pl\u00fcralizm","datePublished":"2015-03-22T20:45:40+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/"},"wordCount":2245,"publisher":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/7887.jpg","articleSection":["M\u0259nim Fikrimc\u0259"],"inLanguage":"az"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/","name":"\u0130slam v\u0259 dini pl\u00fcralizm - MEYDAN.TV","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/7887.jpg","datePublished":"2015-03-22T20:45:40+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/#breadcrumb"},"inLanguage":"az","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/#primaryimage","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/7887.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/7887.jpg","width":500,"height":500,"caption":"Source:"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/article\/islam-ve-dini-pluralizm\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Ana s\u0259hif\u0259","item":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"M\u0259nim Fikrimc\u0259","item":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/section\/menim-fikrimce\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"\u0130slam v\u0259 dini pl\u00fcralizm"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#website","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/","name":"MEYDAN.TV","description":"Meydan TV Az\u0259rbaycan\u0131n media m\u0259kan\u0131ndak\u0131 alternativ s\u0259sidir","publisher":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"az"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#organization","name":"Meydan TV","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"az","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/meydan-logo.svg","contentUrl":"https:\/\/www.meydan.tv\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/meydan-logo.svg","width":195,"height":46,"caption":"Meydan TV"},"image":{"@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/#\/schema\/person\/10d11eccf6da3662cf5fdab9806ea91a","name":"user-manager"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/167333","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/users\/11"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=167333"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/167333\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21777"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=167333"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=167333"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.meydan.tv\/az\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=167333"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}