Meydan TV-nin budəfəki müsahibi tarixçi alim, professor Altay Göyüşovdur. Elmi fəaliyyəti ilə yanaşı, ictimai-siyasi məsələlərlə bağlı mövqeyi ilə də tanınan Göyüşov hazırda mühacirətdə yaşayır. Onunla söhbətimizdə həyat yolundan, tarixə və elmə marağının formalaşmasından, Azərbaycan tarix elminin vəziyyətindən, akademik mühitdən, ölkədəki siyasi proseslərdən və gələcəklə bağlı baxışlarından danışdıq.
– Altay bəy, kitaba, tarixə və ictimai məsələlərə marağınızın yaranmasında hansı amillər rol oynayıb?
– Məsələ burasındadır ki, doğulub böyüdüyüm ailədə hamı elmlə məşğul idi. Atam arxeoloq idi. Uşaq vaxtlarından onunla birgə arxeoloji qazıntılara gedirdim. Bir də atamın böyük kitabxanası vardı. Bizim gənclik vaxtlarımızda kitablar indiki kimi əlçatan deyildi. Həm Azərbaycan dilinə tərcümələr az idi, həm də ümumiyyətlə həmin kitabları kitabxanalardan əldə etmək asan məsələ deyildi. Belə bir şəraitdə evdə böyük bir kitabxananın olması istər-istəməz kitabla təmas yaradırdı. Məsələn, yay vaxtıdır, evdəsən, kitab oxumaq istəyirsən və əlinin altındakı kitablardan birini götürürsən. Bu, bəzən bədii ədəbiyyat olurdu, bəzən də tarixi ədəbiyyat, belə-belə, tədricən kitabla əlaqə formalaşırdı.
“Beyni yuyulmuş, fikir azadlığından məhrum bir adam olmuşam”
– Gənc Altay Göyüşov gələcəkdə tarixçi olmaqla yanaşı, ictimai proseslərin fəal iştirakçısı olacağını təsəvvür edirdimi?
– İndi keçmişə baxanda hesab edirəm ki, 1988-ci il hadisələrinə qədər mən beyni yuyulmuş, fikir azadlığından məhrum bir adam olmuşam. Düzdür, oxuyub düşünürdüm, müəyyən fərqli baxışlarım formalaşırdı, amma sistem insanın tam açılmasına imkan vermirdi. SSRİ-nin dağılması ilə başlayan proseslər mənim üçün düşüncə azadlığına qovuşmaq dövrü oldu. Bu gün sahib olduğum bu azadlığı heç nəyə qurban vermərəm. Həyatı bir dəfə yaşayırıq və hesab edirəm ki, əldə etdiyim ən böyük nailiyyət məhz müstəqil düşünmək bacarığımdır. Bütün məsələlərdə haqlı olduğumu iddia etmirəm. Amma fikirlərim sırf özümə – oxuduqlarım, öyrəndiklərim, müşahidələrim, təcrübəm əsasında gəldiyim qənaətlərə əsaslanır. Məni özümün qənaəti olmayan hansısa fikri söyləməyə təhrik etmək qeyri-mümkündür.
1988-ci il hadisələri olmasaydı, yəqin ki, bu sualla heç üzləşməzdim. Amma bugünkü ağlımla o dövrə baxanda deyə bilərəm ki, bəli, yenə də ictimai proseslərdə olardım. Çünki mən tarixçiyəm. Tarix dünyada gedən prosesləri qiymətləndirmək və tərəqqini qəbul etməkdir. Qazandığım biliyi ictimai proseslərdə ifadə etməsəm, bu, öz savadıma və təcrübəmə xəyanət olar. Oxumaq, öyrənmək insanın həm fərdi yetkinləşməsinə, həm də cəmiyyətin tərəqqisinə xidmət etməlidir. Əks halda, bütün bunların heç bir mənası yoxdur.
– Siz Bakıda doğulub böyümüsünüz. Uşaqlığınızın və gəncliyinizin Bakısı ilə bugünkü Bakı arasında əsas fərq nədir?
– Mən Bakının iki fərqli məhəlləsində böyümüşəm. Nənəmgil şəhərin mərkəzində, Mərkəzi Univermağın ətrafında yaşayırdılar və uşaqlığımın bir hissəsi orada keçib. Öz evimiz isə Yasamalda idi. Bu iki mühit arasında böyük fərq var idi. Şəhərin mərkəzi daha kosmopolit idi, orada rusdilli əhali və müxtəlif millətlərdən olan insanlar daha çox yaşayırdı. Bizim tərəfdə isə, məsələn, oxuduğum məktəbdə rus dilində danışanların sayı çox az idi. Üstündən 50 il keçməsinə baxmayaraq, vəziyyət çox dəyişməyib. Mərkəzlə şəhərin digər hissələri arasındakı mədəni fərqlər hələ də qalır. Mərkəzdən kənara çıxan kimi bunu hiss edirsən. Baxmayaraq ki, şəhərə investisiya qoyulur, müxtəlif inkişaf layihələri həyata keçirilir, bu laylar hələ də qlmaqdadır. Turistik mərkəzlə şəhərin qalan hissəsi arasındakı fərq bu gün də hiss olunur. Sovet dövründə də insanların gəzməyə, teatra, kinoya getdiyi əsas yer, belə deyək, “Torqovıy” idi. Bu gün də müəyyən mənada həmin vəziyyət davam edir, insanlar şəhərin müxtəlif hissələrindən gəzməyə mərkəzə gəlirlər. Bunun müxtəlif səbəbləri var. Hər halda görünən odur ki, müstəqillik dövründən sonra yaranan imkanlarla vəziyyəti dəyişdirməkmümkün idi, amma nəticə əldə olunmayıb.
Dil məsələsində müəyyən dəyişikliklər baş verib. Sovet dövründə Bakının mərkəzində rus dilinin təsiri Azərbaycan dilindən qat-qat güclü idi. Hətta 70-ci illərin sonu, 80-ci illərin əvvəllərində Azərbaycan dilində danışmaq bəzən geri qalmışlıq kimi görünürdü. Bu gün vəziyyət dəyişib. İnsanlar daha çox Azərbaycan dilində danışırlar. Elita da Azərbaycan dilində danışır. Amma yenə də, məsələn, Tbilisi ilə müqayisədə Bakının mərkəzində rus dilinin təsiri qalmaqdadır, sadəcə sovet dövründəki səviyyədə deyil.Həmçinin Tbilisidə şəhərin təkcə mərkəzində deyil, başqa hissələrində də mədəni həyat zəngindir, Bakıdakı kimi hər şey bir məkanda cəmləşməyib.
“Xaricdə olmaq fikir bildirmək və proseslərə təsir göstərmək üçün maneə deyil”
– Xaricdə yaşadığınız illər sizin Azərbaycana, elmi fəaliyyətinizə və ictimai proseslərə baxışınıza necə təsir edib?
– Bir az iddialı səslənə bilər, amma şəxsi mənada mən ancaq qazanmışam. Biri var, bir çərçivə içində qalıb öz qazanında qaynayırsan, biri də var ki, müxtəliflik baxışlarını genişləndirir, hadisələrə fərqli bucaqlardan baxmağı bacarırsan. Dünya elminin məsələlərə necə yanaşdığını görürsən, müxtəlif təcrübələr qazanırsan.
Bu baxımdan illərlə xaricdə yaşamağım və işləməyim mənim şəxsi inkişafıma çox kömək edib. İstər dillər öyrənmək, istər müxtəlif universitetlərdə çalışmaq, fərqli elmi mühitlərlə tanış olmaq mənim dünyagörüşümü genişləndirib. Hesab edirəm ki, şəxsi mənada burada heç nə itirməmişəm. Mən xaricdə yaşamaqla çox şey qazandım, amma təcrübəmi Azərbaycan cəmiyyətinə istədiyim kimi ötürə bilmədimsə, bunun günahı məndən çox, sistemdə, mühitdədir. Amma bu da o demək deyil ki, hər şey itirilib. Tərəqqinin yolu birdir. Gec-tez bu biliklər və yanaşmalar mən olmayım, başqaları tərəfindən Azərbaycan cəmiyyətinə çatdırılacaq, onun inkişafına təkan verəcək. Sadəcə, bəzən müəyyən obyektiv və subyektiv səbəblərdən bu proseslər istəniləndən daha gec baş verir.
– Bəs ölkədən kənarda yaşamaq sizə hansı çətinlikləri yaratdı?
– Çətinliklər olub, bunsuz mümkün deyil. Biz insanıq və insan təkcə rasional düşüncə ilə yaşayan varlıq deyil. Eyni zamanda emosiyalarımız, hisslərimiz var və təbii ki, bunlar müəyyən problemlər yarada bilər. Amma hesab edirəm ki, ağıllı insan emosiyalarını ağlına tabe edə biləndir. Mən də bu baxımdan çalışmışam ki, həmin problemlərin dərinləşməsinə, mənə ciddi təsir göstərməsinə imkan verməyim, onları nəzarətdə saxlayım. Əslində, bu proseslər insanın özünün də inkişafına kömək edir. Elə məsələlər var ki, 10-15 il əvvəl sənə daha çox təsir edə bilərdi, amma zaman və təcrübə insanı öyrədir. İnsan müəyyən hadisələrə daha yuxarıdan baxmağı, onları daha düzgün qiymətləndirməyi və təsirini azaltmağı öyrənir. Bu baxımdan mən hesab etmirəm ki, hansısa ciddi sarsıntılar yaşamışam. Bəli, çətinliklər olub, amma bunlar idarə oluna bilən, yoluna qoyula bilən çətinliklər idi.
– Xaricdə yaşayan şəxslərin Azərbaycandakı proseslər barədə fikir bildirməsi bəzən birmənalı qarşılanmır. Sizcə, ölkədən kənarda olmaq insanın öz ölkəsi ilə bağlı mövqe bildirmək haqqını məhdudlaşdırır?
– Mühacirət insan tarixinin, bəşər tarixinin vacib proseslərindən biridir. İnsan başqa ölkədə yaşayır deyə, öz ölkəsindəki proseslər barədə fikir bildirə bilməz fikri doğru deyil. Çünki insanın öz ölkəsi ümumi dünyanın bir hissəsidir və harada yaşamasından asılı olmayaraq, öz ölkəsinə emosional və mədəni baxımdan bağlı olur. Onun tarixi, ədəbiyyatı, mədəniyyəti və ümumi yaddaşı ilə əlaqəsi davam edir. Eyni zamanda, xaricdə yaşayan insan bəzən ölkəsindəki proseslərə daha geniş baxış və fərqli təcrübə əsasında qiymət verə bilir. Tarix boyu bunun çox nümunəsi olub. Azərbaycan mühacirətinə baxsaq, Rəsulzadə, Topçubaşov və başqaları ölkədən getdikdən sonra da Azərbaycandakı proseslərlə bağlı mövqe bildirib, fəaliyyət göstəriblər. Dünya tarixi də belə nümunələrlə doludur. Təkcə siyasətçilər deyil, fikir admalarnın da, istər Qərbdə, istər Şərqdə mühacirət həyat təcrübəsinin bir parçası olub. Aristotel mühacirətdə ölüb, İbn-Sina mühacirətdə olub, Petrarka mühacirətdə olub, Hüqo mühacirətdə olub və sair. Yəni belə təcrübə fikir adamları üçün tamamilə adi haldır. Bu gün isə texnologiyalar mühacirətdə olanın öz mühiti ilə təmas imkanlarını daha da genişləndirib. İnternet, sosial şəbəkələr və digər vasitələr ölkə ilə əlaqəni saxlamağa, prosesləri izləməyə və fikri daha geniş auditoriyaya çatdırmağa imkan verir. Əvvəllər mühacirət müəyyən mənada əlaqələrin zəifləməsi demək idisə, indi sadəcə fiziki olaraq başqa yerdə yaşamaq deməkdir. Buna görə də xaricdə olmaq fikir bildirmək və proseslərə təsir göstərmək üçün maneə deyil.
“Siyasi fəallığın məhdud olmasının əsas səbəbi mövcud şəraitdir”
– Bir alim kimi xaricdəki akademik mühitlə Azərbaycandakı elmi mühiti müqayisə etdikdə əsas fərqləri nədə görürsünüz?
– Azərbaycanda elmi mühit deyilən bir şey yoxdur. Bura avtoritar dövlətin idarəçiliyi altında işləyən propaqanda mühitidir. Məqsəd elmdən çox, primitiv şəkildə “elm var” görüntüsü yaratmaq və təbliğat aparmaqdır.
Mənim xaricdə işlədiyim universitetlərin hamısında isə həqiqi elmi mühit olub. Belə bir mühitin mövcudluğu üçün ən vacib şərt akademik azadlıqdır. Hətta hər sferada seçkilərin saxtalaşdırıldığı sovet dövründə belə, akademiyanın azadlığı indikindən qat-qat çox idi. O vaxt Akademiyanın həqiqi və müxbir üzvlüyünə seçkilər keçirilirdi və onun mötəbərliyi, ədalətliliyi heç kimdə şübhə doğurmurdu. Xırda istisnaları çıxsaq, hamı bilirdi ki, insan bura qabiliyyətinə, savadına və elmi töhfəsinə görə seçilir. Halbuki, indiki Azərbaycanda bu proses tamamilə darmadağın edilib. Ölkədə meritokratiya sıfır səviyyəsinə endirilib və bütövlükdə akademiya çox primitiv bir təbliğat mexanizminə çevrilib. Ona görə də bu gün Azərbaycanda elmdən danışmağın yeri yoxdur. Əsas fərq də məhz bundadır: Azərbaycandakı universitetlərdə və ümumən akademiyada elm yoxdur, sadəcə onun görüntüsünü yaratmağa çalışırlar. Xaricdə çalışdığım universitetlərdə isə mən sözün əsl mənasında həqiqi elmi mühit, elmi mübadilə, elmi mübahisə və fəaliyyət görmüşəm.
– Azərbaycan cəmiyyətinin öz tarixinə münasibətində əsas problem nədir? Biz keçmişdən nəticə çıxarmağı bacarırıqmı?
– Söhbət yenə də gəlib elmin üstünə çıxır. Elm inkişaf edir və tarix elmi də zamanla dəyişir. Bu yaxınlarda haqqımda yazmışdılar ki, Altay millətçi deyil, millətçi olmayan adam necə tarixçi ola bilər? Bu məsələdən hali olan adama gülməli gəlir. Bəli, müəyyən dövrlərdə bir çox dövlətlərdə tarixlə milliyyətçilik çox sıx bağlı olub. Lakin İkinci Dünya müharibəsindən və SSRİ-nin dağılmasından sonra həqiqi tarix elmində fundamental dəyişiklikbaş verib. İnkişaf etmiş ölkələrdə tarixin tənqidi baxış bucağından araşdırılması yanaşması dominanta çevrilib. Tarixə artıq təbliğat və dövlət məqsədlərinə xidmət edən bir konstruksiya kimi deyil, keçmişi tənqidi şəkildə üzə çıxaran bir sahə kimi yanaşılmağa başlandı. Əsas prinsip budur ki, fakt istənilən ideoloji məqsəddən daha vacibdir. Bu baxımdan Azərbaycandakı yanaşma ilə inkişaf etmiş ölkələr arasında böyük fərq var. Azərbaycan tarixində çoxlu miflər mövcuddur və peşəkar tarixçi bunların mif olduğunu bilir. Amma cəmiyyətdə formalaşmış bu təsəvvürləri dəyişmək çətin olur, çünki insanlar bəzən onları öz kimliyinin və yaddaşının bir hissəsi kimi qəbul edir. Tarixə yanaşarkən başa düşmək lazımdır ki, keçmişdə yaşamış insanlar da bizim kimi real insanlar olublar. Onların da hər birinin maraqları, hissləri, seçimləri, ziddiyyətləri, yaxşı və pis tərəfləri olub və bu da təbiidir. Tarixi elmi edən də məhz bu yanaşmadır. Təəssüf ki, Azərbaycanda məktəblərdə və universitetlərdə tədris olunan tarix çox vaxt köhnə yanaşmanın davamıdır. Tarix elmdən çox təbliğata xidmət edir və ciddi elmi araşdırmalar qarşısında zəif qalır. Bunun obyektiv və subyektiv səbəbləri var. Hesab edirəm ki, tarix elminin inkişafı üçün ilk növbədə peşəkar tarixçilərin hazırlanmasına diqqət yetirmək lazımdır. Həmçinin tarixçiyə sahəsinə uyğun adekvat bacarıqlar öyrədilməlidir. Məsələn, orta əsr tarixi ilə məşğul olan şəxs ərəb və fars dillərini, Avropa tarixi ilə məşğul olan isə müvafiq dilləri bilməlidir. Digər vacib məsələ odur ki, Azərbaycan tarixçiləri dünya elmi mühitinə çıxmalıdırlar. Öz içinə qapanmaqla, təbliğat vasitəsi kimi qalmaqla nə beynəlxalq səviyyədə qəbul olunmaq, nə də dünya tarix elminin tərəqqisindən faydalanmaq mümkündür. Bunun üçündə yuxarıda deyilən şeylər, yəni tənqidi yanaşma və müvafiq bacarıqlar olmalıdır.
– Bugünkü Azərbaycan gənclərində elmə, azad düşüncəyə və maarifçiliyə marağı necə qiymətləndirirsiniz?
– İnsanı formalaşdıran ictimai-siyasi sistemdir. Təbii ki, demokratik cəmiyyətdə doğulub böyüyən insanın imkanları daha geniş olur, çünki azadlığı daha çoxdur. Bizim kimi sistemlərdə isə idarəçilik azadlıqları məhdudlaşdırdığı üçün nəticədə bütün sahələrdə, o cümlədən elm və təhsildə də müəyyən məhdudiyyətlər yaranır. İnsan yaşamaq, işləmək və cəmiyyətdə öz yerini tutmaq üçün mövcud qaydalara uyğunlaşmağa məcbur olur. Çünki uyğunlaşa bilməsə, yaşaya bilməz, dolana bilməz. Azərbaycanda bu imkanlar məhdud olduğu üçün bütövlükdə cəmiyyətin, o cümlədən gənclərin inkişaf imkanları da inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə daha məhduddur.Bununla belə, dünya dəyişir və texnologiya yeni imkanlar yaradıb. İnternet, informasiya resursları və beynəlxalq əlaqələr gənclər üçün əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha geniş imkanlar açıb. Xarici dilləri öyrənmək, xaricdə təhsil almaq, fikri müxtəlif mənbələrdən əxz etmək və dünyada gedən prosesləri izləmək indi daha asandır.Bu imkanlar müəyyən mənada mövcud məhdudiyyətləri də zəiflədir. Mənim müşahidəmə görə, məhz bu imkanlara görə Azərbaycan gəncliyi dünyada gedən proseslərdən kənarda deyil, proseslər ona təsir edir. Onların məlumatlara çıxışı var, öyrənmək imkanları var və nəticədə qlobal dəyişikliklərin bir hissəsinə çevrilirlər.
– Bəs gənclər niyə siyasi proseslərə aktiv qoşulmur?
– Bu da tamamilə ictimai-siyasi sistemin yaratdığı məhdudiyyətdir. Lakin aktiv iştirakın olmaması gənclərin prosesləri görmədiyi, başa düşmədiyi və ya nəyin düz, nəyin səhv olduğunu qiymətləndirə bilmədiyi demək deyil. Hamısı hər şeyi çox yaxşı bilir. Siyasi fəallığın məhdud olmasının əsas səbəbi mövcud şəraitdir. İnsan görür ki, kimsə çıxıb etiraz edir, ertəsi gün təzyiqlə üzləşir, tutulur, üzr istəməyə məcbur edilir. Belə bir mühitdə insanların özünü qorumağa çalışması təbiidir. Heç kim həbs olunmaq, zorakılıqla üzləşmək istəmir. Amma bu, onların baş verənləri anlamadığı mənasına gəlmir. Azərbaycan gəncliyi bu proseslərdən kənarda deyil, sadəcə mövcud şərait onların açıq şəkildə fəal olmasına imkan vermir.
“Tənqidçilərdən biri olduğum üçün hədəfə çevrildim”
– Sizcə, Azərbaycan siyasi sistemində ən vacib dəyişiklik nə olmalıdır?
– Avtoritar sistemlərdə adətən siyasi hakimiyyət bir qrupun və ya şəxsin nəzarətində olur. Azərbaycanda isə vəziyyət daha pisdir, məsələ yalnız siyasi idarəçiliklə məhdudlaşmır. Ölkənin iqtisadiyyatı da faktiki olaraq müəyyən qrup tərəfindən monopoliyaya götürülüb. Nəticədə insanlar həm siyasi, həm də iqtisadi baxımdan məhdud imkanlar şəraitində yaşayırlar.Azərbaycanda fundamental dəyişikliklərə ehtiyac var. Repressiyalara son qoyulmalı, şəffaf seçkilər keçirilməli, iqtisadi azadlıqlar təmin olunmalı, korrupsiyanın qarşısı alınmalıdır. Yəni söhbət yalnız bir sahədən deyil, bütövlükdə sistemin dəyişməsindən gedir. Əlbəttə, ideal variant hakimiyyətin özünün tədricən islahatlara getməsi və bu prosesi həyata keçirməsidir. Amma biz artıq onilliklərdir ki, belə bir siyasi iradənin olmadığını görürük. Əksinə, hökumətin bu istiqamətdə addım atmaq niyyətində olmadığı görünür. Tarix göstərir ki, avtoritar rejimlər çox nadir hallarda öz təşəbbüsü ilə ciddi islahatlara gedirlər. Əksər hallarda proseslər gecikir və nəticədə daha kəskin şəkildə baş verir. Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan da bu baxımdan istisna olmayacaq. Ölkədə dəyişiklik baş verəcəksə, bu, yalnız bir sahə ilə məhdudlaşmayacaq, fundamental və genişmiqyaslı olacaq.
– Azərbaycanda sizin barənizdə dövlət əleyhinə yönələn açıq çağırışlarla bağlı ittiham irəli sürülüb və qiyabi həbs qərarı verilib. Sizcə, bu ittihamın arxasında hansı səbəblər dayanır və bu proses fəaliyyətinizə necə təsir edib?
– Əslində, bunun səbəbi aydındır. Etiraf etmək lazımdır ki, müharibədəki qələbə Azərbaycan hakimiyyətinin cəmiyyətdəki nüfuzunu xeyli artırdı. Hakimiyyət hesab edirdi ki, bu qələbə ona uzunmüddətli, hətta dəyişməz siyasi kredit verib. Yəni düşünürdü ki, insanlar müharibədən sonra sosial problemləri arxa plana keçirəcək və uzun müddət bu qələbəyə görə minnətdar qalacaqlar. Cəmiyyətdə isə başqa gözlənti vardı. İnsanlar düşünürdülər ki, müharibədən sonra vəziyyət dəyişəcək, qalib ölkənin və qalib xalqın sosial-siyasi durumu fərqli olacaq. Amma həm hakimiyyətin, həm də cəmiyyətin bu gözləntiləri özünü doğrultmadı. Nəticədə əvvəlki problemlər yenidən gündəmə gəldi və tənqid yenidən artmağa, kəskinləşməyə başladı. Hakimiyyət isə bu vəziyyətə çox primitiv reaksiya verdi, tənqidi tamamilə sudurmaq kimi müasir dövr üçün utopik xülyaya düşdü. Tənqidçilərin bir hissəsi həbs edildi, bir hissəsi ölkəni tərk etməyə məcbur oldu. Mən də bu tənqidçilərdən biri olduğum üçün hədəfə çevrildim. 2013-cü ildən başlayaraq universitetdən uzaqlaşdırılma cəhdləri və digər təzyiqlər də məhz fikirlərimlə bağlı olub. Amma hesab edirəm ki, bu siyasət nəticə vermədi. XXI əsrdə, texnologiyaların inkişaf etdiyi dövrdə tənqidi həbslərlə və təzyiqlərlə aradan qaldırmaq mümkün deyil. Tənqid hər yerdə, həmişə olacaq. Ondan nəticə çıxarmaq, ona adekvat cavab vermək mümkündür, amma tamamilə yox etmək mümkün deyil. Əksinə, belə siyasət hökumətin özünə zərər verir. Ölkə daxilində narazılıq artır, xaricdə isə hakimiyyətin imici daha da pisləşir. Əvvəllər Azərbaycanı Türkmənistanla müqayisə etməyənlər belə, indi bu müqayisəni daha çox aparırlar. Xaricdə yaşayan tənqidçilər isə daha sərbəst danışa bilirlər və hakimiyyətin onlara təsir imkanları azalır. Mənə gəlincə, təbii ki, müəyyən problemlər yaradıb. Ən böyük çətinliklərdən biri pasport məsələsidir. Pasportun olmaması hərəkət imkanlarımı məhdudlaşdırır, əlavə sənəd-filan işi görmək ehtiyacı yaradır. Fransadan Amerikaya gələndə də bu məsələlərlə bağlı əlavə prosedurlardan keçməli oldum. Bunlar əlavəvaxt və əlavə maliyyə yükü yaradır. Amma bütün bunlar mənim həyat keyfiyyətimə və fəaliyyətimə ciddi təsir göstərməyib. Əksinə, indiyə qədər mənə qarşı atılan addımların böyük hissəsini öz xeyrimə çevirməyi bacarmışam. Mənə qarşı yaradılan maneələri müəyyən mənada yeni imkanlara çevirə bilmişəm.
“Düşünürəm ki, niyə mən azadlığımı qurban verməliyəm?”
– Bəs bu proseslərin fonunda nə vaxtsa Azərbaycana qayıtmaq barədə düşünürsünüzmü?
– Bu, mənim özümü də düşündürən sualdır. Mən bu barədə dəfələrlə fikirləşmişəm. Məsələ qorxu və ya çəkinmək deyil. Həyatda çox şey görmüş, özündə kifayət qədər güc hiss edən adamam. Amma sonra düşünürəm ki, niyə mən azadlığımı qurban verməliyəm? Tarixdə bunun çox nümunəsi var. Məsələn, Üçüncü Napoleon respublikanı dağıdıb imperiyanı bərpa etdikdən və repressiyalara başladıqdan sonra Viktor Hüqo ölkədən getmişdi. Sonradan Napoleon amnistiya elan edib onu geri çağırsa da, Hüqo azadlıq bərpa olunana qədər qayıtmayacağını bildirmişdi. Bu nümunə mənim üçün həmişə düşündürücü olub. Bir dəfə yazmışdılar ki, Altay qaçdı, getdi. Mən repressiyadan qaçmaq anlayışında problem görmürəm. Burada söhbət qanunun işlədiyi bir ölkədə məsuliyyətdən yayınmaqdan getmir. Söhbət hüququn pozulduğu, repressiyanın mümkün olduğu bir şəraitdə insanın özünü həmin prosesə könüllü şəkildə təslim etməsindən gedir. Nəyə görə imkan verməliyəm ki, repressiya məni əzsin? Niyə ibarə ilə desək, əsir düşməliyəm? Əgər həbsdə olmağımın ictimai proseslərə real fayda verə biləcəyi qənaətinə gəlsəm, onda bəlkə də həbsə razılaşaram. Hazırkı vəziyyətdə azadlığımı qurban verməyə əsas görmürəm. Ümumən isə düşünürəm ki, azadlığım əsas məsələdir. Yəni hətta sabah amnistiya versələr ki, gəl, sənə toxunmayacağıq, yenə də məsələ həll olunmayacaq. Mən azad ölkədə yaşamaq istəyirəm, azad olmayan mühitdə yaşamaq istəmirəm. Azərbaycan azad olanda qayıtmaq fikrim var.
– Altay bəy, bəs Azərbaycanla bağlı gələcəyə dair əsas ümidiniz nədir?
– İnsan ümid olmadan yaşamır. Hətta ümid zəifləyəndə belə, onu bir vasitə ilə stimullaşdırmaq lazımdır. Mən müsahibəni pessimist notlarla bitirmək istəmirəm. Tam əminəm ki, Azərbaycanda gec-tez demokratik sistem qurulacaq və ədalət bərqərar olacaq. Ölkədə formalaşmış, məhkəmə-hüquq sistemini də əhatə edən korrupsiya və rüşvətxorluq sistemi əbədi davam edə bilməz. Bu sistem artıq müəyyən həddə çatıb və dəyişiklik qaçılmazdır. Bu gün həmin ümidin qorunmasında əsas rol oynayanlar isə proseslərdə iştirak edən, repressiyalara baxmayaraq mövqeyindən geri çəkilməyən və həbsdə olan insanlardır. Ona görə də hesab edirəm ki, hamımızın əsas vəzifəsi repressiyaların sona çatmasına, həbsdə olan insanların azad edilməsinə və ölkədə daha ədalətli bir sistemin qurulmasına öz imkanlarımız daxilində töhfə verməkdir. Hər kəs bunu öz sahəsində, vətəndaş məsuliyyətini dərk edərək edə bilər.
